- Nga kopertina deri ne faqen 26 eshte sejvuar me kete emer: Alban

tė cilėt i shpėtuan hebrejte

nga Holokausti

Shkruar nga Harvey Sarner

t'i dorėzonte ato. Si pėrgjigje ndaj kėsaj,

populli shqiptar, musliman apo kristian pa dallim,

njerzor duhej tė gėzonte nderin qė i takonte.

Pėrktheu nga anglishtja

Mal Berisha

Joe DioGuardi

Shtypur nė Shtėpinė Botuese KOHA, Tirane 1998.

............................................................................................

Shtypur nė Shtetet e Bashkuara te Amerikės

Botimi i Parė

1997

""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""

Published by Brunswick Press

Po. Box. 2244 Cathedral City, CA 92235

Co-published by the Frosina Foundation

"""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""

..............................................................................................

LIDHJA QYTETARE AMERIKANO - SHQIPTARE

Nė tėrė historinė e tyre tė gjatė, shqiptarėt e kanė dashur dhe inkurajuar paqen dhe bashkėpunimin midis popujve. Ata i kanė mirėpritur vizitorėt e huaj ne brigjet e tyre duke shpalosur shpirtin e tyre miqėsor. Kur refugjatet hebrej e gjetėn rrugėn e shpėtimit nėpėr Shqipėri, populli shqiptar iu dha atyre strehė dhe mbrojtje pa marrė parasyshė rrezikun qė sillte ky veprim.

Gjate pushtimit fashist ne Shqipėri, sikundėr edhe ne vendet e tjera te pushtuara gjatė Luftės sė Dytė Botėrore, autoritetet naziste e mbajtėn nėn vėzhgim tė rreptė popullatėn hebreje duke u pėrpjekur tė rregjistronin secilin prej tyre qoftė vendas apo i ardhur. Hebrejtė nė Shqipėri lėviznin sa nė njė qytet nė njė tjetėr por mė sė shumti nė Vlorė dhe Durrės pėr vetė rėndėsinė strategjike qė kishin kėto qytete. Nė njė kohė kur nazistėt i kėrkonin hebrejte jo-shqiptar, shqiptaret pa marrė parasysh asnjė rrezik i ndihmuan ata fshehtas qė tė mos dorėzoheshin e mė pas tė dėrgoheshin nė kampet shfarosėse naziste.Nė shtėpitė shqiptare ata gjetėn bukė, strehė, mjete jetese e ngrohtėsi familjare njerėzore.

Janė tė shumta rastet kur familjet hebreje pėr t'i shpėtuar rrezikut kalonin nga njė familje tek tjetra, nga njė fshat nė njė tjetėr dhe nga njė qytet tek tjetri. Disa herė atyre iu siguruan pasaporta false nga mikėpritėsit e tyre shqiptar. Ata provuan tė veshnin edhe rrobet e fshatarėve shqiptarė te cilat ata vetė ua jepnin vetėm e vetėm pėr tė mos i lėshuar nė duart e nazistėve. Nė kėto pėrpjekje mbinjerėzore, shqiptarėt jo rrallė u bėnė pre e ndjekjeve, persekutimit e rrezikut pėr jetėn e tyre.

Liga Civile Amerikano - Shqiptare u themelua nė Janar tė vitit 1989 pėr tė shprehur vullnetin e 400.000 shqiptaro-amerikanėve pėr ruajtjen e identitetit kombėtar dhe shqetėsimin pėr gjendjen e shtatė milionė shqiptarėve tė cilėt jetojnė ndamas nė atdheun e tyre Ballkanik, Shqipėri, Kosovė, Maqedoninė Perėndimore, Serbinė Jugore, (Preshevė ), Veriun e Greqisė ( Ēamėri) e nė Mal tė Zi.

III

..............................................................................................

Si njė antar i Dhomės sė Pėrfaqėsuesve nga viti 1985 deri mė 1989 dhe si kryetar i Lidhjes Qytetare Shqiptaro-Amerikane, qė nė atė kohė e kam ngritur alarmin nė mėnyrė tė pėrsėritur rreth trajtimit brutal qė Sllobodan Milosheviē i bėn popullit shqiptar nė Kosovė dhe nė pjesė tė tjera tė Ballkanit tė influencuara prej tij. Gjate shumė udhėtimesh nė Kosovė, Maqedoni e Shqipėri kam drejtuar delegacione kongresmenėsh, aktivistėsh tė Drejtave tė Njeriut si dhe gazetarėsh, pėr tė vėnė nė pah kushtet e tmerrshme nėn tė cilat shqiptarėt kanė qenė tė detyruar tė jetonin - nėn komunizėm nė Shqipėri pėr pesėdhjetė vjet qė nga mbarimi i Luftės sė Dytė Botėrore dhe nėn regjimin armiqėsor sllav nė ish - Jugosllavi.

Udhėtimin tim tė parė nė Shqipėri e kam bėrė nė qershor tė vitit 1990 sė bashku me kongresmenin Tom Lantosh, njė hebre hungarez i shpėtuar nga Holokausti. Gjatė kėtij udhėtimi na u dha mundėsia qė tė shtinim nė dorė njė dosje e cila pėrmbante dokumente mbi veprat heroike tė shqiptarėve, deri atėherė tė papublikuara, ku bėhej fjale pėr shpėtimin e hebrejve gjatė luftės sė Dytė Botėrore. Nė tė vėrtetė, ishte vetė presidenti i atėhershėm komunist i cili e ndjente frikėn e ndryshimeve tė detyrueshme, ai qė ia dorėzoj zotit Lantosh dosjen, me synim qe tė fitonte simpatinė e tij. Mė tej, mbas kėrkimesh tė pandėrprera u arrit qė Yad Vashemi tė njihte kombin shqiptar pėr veprimet e tij unike si njė komb fisnik i cili kishte ditur dhe guxuar tė mbronte jo vetėm hebrejtė e vet por gjithashtu edhe te gjithė ata qė i kishin ikur nazizmit nga Europa dhe ishin strehuar nė Shqipėri. Ky liber dėshmon qartė se sa tė shtrenjte e ka populli shqiptar lirine, jo vetėm pėr veten e tij por edhe pėr tė tjerėt. Vepra e fisnikėve shqipėtar bėn qė tė krenohemi pėrpara botės sė qytetėruar por edhe tė kėrkojmė prej saj qė tė mbajė tė njėjtin qėndrim ndaj kėrkesave tona tė ligjshme humane e kombėtare.

Botimi i kėtij libri ėshte homazh ndaj virtytit shqiptar deri tani jo dhe aq tė njohur. Nė tė njejtėn kohė ai ka filluar te kete ndikim te madh tek njerezit qe e lexojne duke i sensibilizuar ndenjat e tyre ndaj nje kombi te tille.

Por qėllimi tjetėr po kaq i madh ėshtė qė tu tregojė shqiptarėve kudo nė botė se kombet e forta mund tė ngrihen edhe pas dymijė vjet pėrpjekjesh mbinjerėzore. Qė tė arrihet deri aty mė sė pari duhet kontributi i ēdo individi tė kombit, i harmonizuar me veprimet kolektive. Nė kėtė drejtim ēdo shqiptari, kudo qė ndodhet i bie barra tė mendojė pėr tė ardhmen e kombit tone.

Me rastin e botimit shqip tė kėtij libri dėshiroj tė falenderoj tė gjithė miqtė e mij tė Lidhjes Qytetare Shqiptaro - Amerikane, shumė miq tė mij hebrej nė ShBA dhe nė botė si dhe pėrkthyesin, mikun tim Mal Berisha, pėr dėshiren qė shfaqi pėr ta sjellė tek shqipėfolesit kėtė histori pėr tė cilėn ēdo shqiptar duhet tė ndjehet krenar.

Tel: (914) 762-5530

IV

..............................................................................................

Shpėtimi nė Shqipėri, shkruar nga Harvey Sarner, njė filantrop amerikano - hebrej, ėshtė njė pasqyrė historike shumė e veēantė ku tregohet se si shqiptarėt e rrezikuan jetėn e vet pėr t'i mbrojtur hebrejtė shqiptarė dhe ata tė huaj gjatė kohės sė Holokaustit.

Raportet se si danezėt dhe bullgarėt morėn mbi vete rrezik tė madh pėr t'i shpėtuar bashkėqytetaret e vet hebrej, janė tė mirėnjohura nėpėrmjet tė studimeve historike dhe dokumentare. Mbetet tė ndriēohet e njėjta histori e guximit dhe humanizmit tė shumė shqiptarėve gjatė ditėve tė errta tė Luftės sė Dytė Botėrore e cila ėshtė e panjohur pėr shumicėn e amerikanėve, pasi asnjė kėrkim ose studim i njėmendtė shkencor nuk ėshtė bėrė mbi kėtė temė.

Pra kjo ėshtė njė histori qė duhet tė tregohet dhe njė histori e tillė prej sė cilės na nevoitet tė mėsojmė shumė e mė shumė. Harvey Sarner i ka bėrė njė shėrbim tė madh kėsaj ēėshtje, duke i mbledhur episodet e historisė sė sakrificės dhe humanizmit tė popullit shqiptar pėr mbrojtjen e jetėve tė hebrejve.

Ky libėr pėrshkruan gjithashtu shumė shembuj, nė tė cilėt shqiptarėt demonstruan angazhimin e tyre ndaj paqės dhe drejtėsise. Nė fillim tė kėsaj dekade populli shqiptar i hoqi qafe prangat e komunizmit dhe pėrqafoi demokracinė. E megjithate pėr shkak tė mosnjohjes sė rrugėve qė tė ēojnė nė demokraci, ligjeve tė ekonomisė sė tregut tė lirė, Shqipėria ėshtė ballafaquar pėrsėri me trazira politike, ekonomike dhe sociale te epokės post - komuniste.

V

..............................................................................................

Pėrtej kufijve tė shtetit shqiptar jeton njė popullatė e madhe, etnikisht shqiptare, ne Kosove dhe Maqedoni. Ndėrsa kėta shqipėtar flasin tė njejtėn gjuhė, kanė tė njėjten kulturė, vlera dhe angazhime ndaj drejtėsisė si dhe tė afėrmit e tyre qė jetojnė brenda kufijve tė Shqipėrisė, ata janė ballafaquar me njė situatė tjetėr tė ndryshme nė tokat e tyre stėrgjyshore.

Shqiptarve tė Kosovės u janė mohuar edhe tė drejtat mė elementare. Autonomia qė ata gėzonin mė parė nė ish - Jugosllavi, ėshtė kufizuar sistematikisht e mė pas ėshtė shkatėrruar nėn njė rregjim tė ashpėr nacionalist serb i cili ka ardhur duke u bėrė gjithnjė e mė agresiv gjatė dhjetė vjetėve tė fundit. Shqiptarėt tė cilėt kėrkojnė tė ushtrojnė tė drejtat e tyre themelore civile, u janė nėnshtruar arrestimeve sistematike, rrahjeve, torturave dhe, edhe mė keq se kaq, kohėve tė fundit janė bėrė objekt i veprimeve tė dhunshme ushtarake dhe spastrimit etnik prej autoriteteve serbe.

Shqiptarėt nė Maqedoninė fqinje janė tė ballafaquar gjithashtu me diskriminimin. Pėrpjekjet pėr tė hapur njė universitet me njė program mėsimor nė gjuhėn shqipe dhe pėr tė ngritur njė flamur shqipėtar pėrkrah me atė maqedon nė Gostivar, janė ndaluar me dhunė policore.

Eshtė njė ironi tragjike qė fėmijėt, nipėrit dhe mbesat e shqiptarėve tė cilėt i ndihmuan hebrejtė nė Shqipėri qė tė shpėtonin gjatė Luftes sė Dytė, tani ballafaqohen me diskriminim e dhunė nė Kosove e Maqedoni. Eshtė e rėndėsishme qė tė kuptohet se pikėrisht e kaluara e shqiptarėve ėshtė njė ndėr arsyet qė ne ju ftojme qė tė gjeni kohė pėr tė lexuar librin "Shpėtimi nė Shqipėri". Kjo ėshtė njė histori prej sė cilės mund tė fitojė ēdo njeri prej nesh. Nė tė njejten kohė ne duhet tė angazhohemi pėr tė parė se si fėmijėt, nipėrit dhe mbesat e atyre heronjėve trima, historia e tė cilėve pėrshkruhet nė kėtė botim, na thėrret qė tė mos bėhemi viktima tė forcės sė tė keqes dhe shtypjes e cila nė ēdo kohė punon pėr tė shtypur liritė njerzore.

(Firma) (Firma)

..................................................................................

Tė pėrmendėsh Holokaustin do tė thotė tė evokosh errėsirėn, imazhin e pashpresė. Edhe nė ato kohėra tė terrorit, tiranisė, torturės, vdekjes dhe pashpresės, gjėndej njė dritė qė regėtinte, njė dritė qė kurrsesi nuk donte tė shuhej. Si njė fėmije i Holokaustit - njė fėmije i fshehur - unė i shpėtova makines vrasėse naziste, sepse dikush mė ndihmoi qė tė mbetesha njė dritė e ndezur.

A ishte njė pėrson i vetėm, apo njė grup i njė lloji tė veēantė njerėzish qė u ndihmuan hebrejve? Pėr mė tė shumtėt e njerėve ishte mė lehtė tua kthenin krahet, tė shikonin hallet e tyre dhe tė mos pėrziheshin ne punė aq tė rrezikshme tė atyre kohėve tė vėshtira.

Sidoqoftė ishin ata tė paktė njerėz trima tė cilėt guxuan tė ndihmonin hebrejtė, bile edhe kur vetė jetėn e vet dhe tė fėmijėve e vunė nė rrezik. Shpirtra tė tillė pėrbėjnė larminė e rracės njerėzore. Ata vinin prej tė gjitha udhėve tė jetės - puntorė fabrikash dhe fermash, mjekė dhe juristė, priftėrinjė dhe murgesha. Ata vepruan here here individualisht, e here here si pjesė e grupeve tė padukshme.Por pat raste kur ata vepruan si komb edhe pse pėr vete ishin tė pushtuar nga nazizmi:

Shumė prej ketyre akteve tė guximshme janė tashmė tė njohura. Oskar Schinder dhe "lista" e tij e famshme nė Gjermani; murgeshat nė manastiret e Belgjikės e tė Francės; Populli i Danimarkes i cili nėn udhėheqjen e mbretit tė vet me pėrpjekje tė guximshme mundi t'i shpėtonte hebrejtė e vet pėrveē katėrqintve qė ishte e pamundur; Bullgaria dhe Finlanda tė cilat kundėrshtuan me vendosmėri kėrkesat e nazistėve pėr dorėzimin e hebrejve.

Dhe tani le t'i kthehemi njė historie ende tė pa treguar.

VII

.................................................................................

Ajo pėrmban faktin e spikatur qė populli shqiptar, shumica e tė cilit pėrbėhet prej muslimanesh, e mbrojti dhe e ruajti tė tėrė popullsinė hebreje. Ky komb i vogėl, jo vetėm qė i mbrojti "hebrejtė e vet" por nuk lejoi asnjė hebre tjetėr i cili fatmirsisht kishte arritur nė kėtė vend, tė dorėzohej tek nazistet. Rrjedhoja e njė pėrpjekje tė ngjashme me atė tė Davidit nuk mund tė neglizhohet vetėm pse numri i hebrejve ne Shqipėri nuk i kalonte tė njėmijėt

Ēdo jetė njeriu e shuar pėrmban historinė e njė trashėgimie tė jashtėzkonshme. Pa marrė parasyshė rreziqet me pasoja tė pallogaritshme, shqiptaret i bėnė ballė forcės kryqėzuese tė nazistėve dhe me kėtė ata i bėne vend vetes nė histori si njė komb midis kombeve fisnike.

Nė mbarim tė vitit 1944, Enver Hoxha e shpalli Shqipėrine njė shtet komunist dhe vet u kthye nė njė diktator absolut. Historia se si shpėtuan hebrejtė nė Shqipėri ka qenė e varrosur pėr dekada tė tėra pėr shkak tė politikės sė tejskajshme izolacioniste tė udhėheqjes totalitare tė Shqiperisė. Megjithatė, e drejta nuk humb kurrė. E kur ėshtė fjala pėr Holokaustin, kjo fjalė e urtė merr njė vlerė tė re: Pėrpjekjet heroike tė shqiptarėve Fisnike duhet t'i behėn tė njohura njerėzimit.

Pa u zgjatur, historira si kjo tregojnė qartė se brenda vetvetes njerėzimi pėrmban raste nga mė tė ndryshmet. Rasti i Shqiperise pėrbėn njė model qė mund tė frymezojė luftėn kundėr fanatizmit tė sėmure dhe shtypjes... tė cilat fillojnė gjithmonė si pa u ndjerė, pėr tė patur pėrfundime tė tmerrshme. Kjo e riforcon besimin se njerėzimi nuk do ta kėrkojė forcėn tek e keqja por tek heronjtė e vet. Shqipėria pėrbėn njė shembull pėr kėtė..

Abraham H. Foxman.

i Lidhjes se pėr Mbrojtjen e

Hebrejve

VIII

...................................................................................

PERMBAJTJA

Kongresmenėt, Tom Lantosh (Kaliforni) dhe Benjamin Gilman, (Nju Jork).......................................................VI

Lidhja e Anti - Defamacionit..................................VIII

Harvey Sarner.............................................................1

Hartė............................................................................30

Bibliografi...........................................................95

Fotografi.........................................................97-105

***************************************************

Shqipėria nė luftė..................................................4

Lufta civile

Kapitulli i dytė

Emigrimi.................................................................8

Vlora

Ambasadori Bernshtain dhe Mesia fallse................16

Mesia fallse

Korfzi

Kapitulli i Pestė.

Periudha midis luftrave.........................................26

Refugjatėt hebrej.................................................32

Territoret e aneksuara

Bisedimet.

Fisniket dhe Holokausti............................................45

Kapitulli i Nentė

Te mbijetuarit tregojnė historitė e tyre...................58

Kapitulli i Dhjetė

Shqipėria sot.

Ky liber i kushtohet

Kujtimit tė Josef Jakoel

Tokės sė Premtuar

..............................................................................................

Hyrje

Ky liber nuk ėshtė njė histori e plotė e Shqipėrise, bile as njė histori e hebrejve nė Shqipėri. Ajo qė e ka nxitur shkrimin e tij ka tė bėjė me tėrheqjen e vėmėndjes sė atyre njerėzve tė cilėt nuk kanė dėgjuar pėr veprėn e mrekullueshme qė populli shqiptar bėri ndaj hebrejve, qofshin ata vendas apo tė huaj pėr t'i mbrojtur nga Holokausti. Fakti qė kjo histori e mrekullueshme nuk ėshtė rrėfyer deri mė sot, lidhet drejtpėrsėdrejti me izolimin e thellė qė e shoqėroi Shqipėrine, nėn diktaturėn komuniste qė nga fundi i Luftės sė Dytė Botėrore e deri ne fillim te viteve '90.

Unė kisha mėsuar gjithashtu faktin befasues se Shqipėria ishte nje vend qė ishte pushtuar nga fashistėt por qė e shmangu persekutimin gjerman ndaj hebrejve duke mbajtur rekordin 100% tė shpėtimit tė tyre. Po ashtu isha befasuar nga fakti se nė fundin e Luftės sė Dytė Botėrore, Shqipėria ishte i vetmi vend qė kishte mė shume hebrej se sa kishte patur nė fillim tė saj.

Njė hebre amerikan, Herman Bernshtain, kur shėrbente si Ambasadori i SHBA - ve nė Shqipėri, nė vitet '30 e ka vlerėsuar popullin shqiptar si populli mė pak anti - semitist nė bote.

1

...............................................................................

Qė nga viti 1967 deri nė fund tė vitit 1990, Shqipėria ishte njė shtet ateist dhe njė shoqėri e mbyllur, nė tė vėrtetė aq e mbyllur sa qė vlerėsohej si njė krim po tė lexoje literaturė tė huaj dhe aq ateist sa njeriu nuk mund t'i vinte emėr fetar ose biblik fėmijės sė tij. Ndryshimet qė bėri Shqipėria duke kaluar nga njė vend i mbyllur dhe shoqėri ateiste nė njė vend qė po shkonte drejt demokracisė dhe tregut tė lire u bėnė nė tė njėjten kohė me emigracionin e hebrejve drejt Izraelit.

Jakoel i karakterizon hebrejtė shqipėtar si pasardhės tė "romaniotėve", trashėgimtar tė njė kulturė tė lashtė hebreje. Shumė pak shkruhet nė Enciklopedinė Hebreje rreth romaniotėve, bile sipas Jakoelit edhe ato qė shkruhen nuk i afrohen aq shumė tė vėrtetės. Romaniotėt dallohen nga zakonet, por nuk ka asnjė dyshim se ata janė hebrej.

Ē'ėshtė e vėrteta, shpesh kemi tė bėjmė me tė dhėna kontradiktore. Me dėshirėn e mirė pėr t'i ēuar ato drejt njė minimumi tė mundshėm, le tė kthehemi tek qėllimi ynė kryesor: Ēfare ka ndodhur me hebrejtė nė Shqipėri dhe sa ka qenė numri i tyre ndėr kohra?

Harvey Sarner

Palm, Springs, California.

2

Shėnime:

1.- Familja hebreje Ardet ėshtė vrarė prej nazistėve pasi ishin arrestuar si familje partizane e jo si hebreje.

2.- "Fisnikė jo hebrej" quhen ata persona tė cilit kanė rrezikuar jetėn e tyre pėr tė strehuar hebrejtė gjatė kohės sė Holokaustit.

Me 7 prill 1939, Shqipėria u sulmua prej forcave tė ushtrise italiane dhe njė javė mė vonė i gjithe vendi u shkel prej ushtarėve italianė. Italianėt i zunė portet shqiptare pa hasur nė ndonjė rezistencė tė madhe. Mbreti italian e uzurpoi kurorėn mbretėrore shqiptare duke ia bashkėngjitur atė Perandorisė sė tij.

Pushtimi i Shqipėrise nuk ishte pa rrezik pėr italianėt. Natyra malore e vendit dhe mundėsia e armatosjes sė popullsisė nga ana e mbretit Zog, paraqiste njė rrezik pėr luftė tė gjatė guerrilase.

Mbreti Zog dhe shumica e oborrtarėve tė tij ikėn nė fillim nė Greqi dhe mė pas nė Angli. Ai ishte i pasuksesshėm nė pėrpjekjet e tij pėr tė formuar njė qeveri nė mėrgim si ato qė u krijuan prej qeverive tė tjera tė vendeve tė pushtuara.

Greqia

Pėr italianėt, Shqipėria ishte rruga pėr nė Greqi, njė rrugė nė tė vėrtetė e vėshtire. Me 28 Tetor 1940, italianėt pasi kishin pushtuar Shqipėrinė, e kaluan kufirin greko - shqiptar dhe i ranė Greqise. Grekėt i mposhtėn italianėt brenda jo mė shumė se dhjetė ditėve. Qė prej 22 nėntorit, nė Greqi nuk gjėndej mė asnjė kėmbė italiani.

4

.....................................................................................

Grekėt kaluan nė ofensivė dhe kapen njėrėn prej bazave detare italiane si dhe mbajtėn pikėn kyē, Korēėn, derisa gjermanėt hynė nė luftė nė Prill te vitit 1941. Pushtimi gjerman shkaktoi tėrheqjen e forcave greke nga Shqipėria.

Asnjėra palė nuk ishte e qartė rreth ushtrisė shqiptare. Grekėt kishin tė dhėna se 3.000 shqiptarė tė armatosur luftonin kundėr italianėve por megjithatė nuk bashkėpunonin me ta. Aty nga viti 1942, partizanėt shqipėtar e rriten veprimtarinė e tyre dhe nė fund tė po atij viti, pjesė tė vendit kishin dale nga kontrolli italian.

Nuk mund tė mohohet fakti qė edhe nė Shqipėri, si nė shumė vende te tjera europiane, kishte kuislingė, se kishte po ashtu njė parti fashiste e cila bashkėpunonte me ta. Kolaboracionistėt ishin vetėm njė grusht ndėrsa partizanėt numėroheshin me mijėra. Nuk ka asnjė tė dhėnė qė tė tregojė se partizanet iu kanė kushtuar ndonjė vemendje tė veēantė hebrejve.

Nė Shqipėri kishte plot njerėz tė cilėt e admironin kulturen dhe arsimin gjerman por qė nuk e lidhnin atė me nazizmin. Perkundrazi, ata ushqenin urrejtje tė thellė ndaj tij. Kishte familje qė i kishin dėrguar fėmijet qė pėrpara luftės nė Gjermani apo Austri pėr t'i arsimuar por ata nuk kishin lidhje me ideologjinė naziste dhe as me pushtuesit nazistė.

Nė prag tė pushtimit numėroheshin 33 familje tė njohura hebreje shqiptare. Pjesa mė e madhe e tyre (15 familje) jetonin nė Vlorė. Pjesa tjetėr gjėndej e shpėrndarė nė tė gjithė vendin.

Ka patur gjithashtu njė numėr tė panjohur hebrejsh tė huaj, shumica e tė cilėve kalonte tranzit. Ky grup i dytė ndryshonte numerikisht nga dita nė ditė por mbetej gjithnjė me tre shifra.

5

.................................................................................

Hebrejtė nuk ishin tė zgjedhshėm pėr t'u bėrė anėtar tė partisė fashiste, dhe as qė mund tė thuhet nė se ndonjėri do t'i ishte bashkuar asaj edhe nė se do tė ftohej. Hebrejtė nuk pranoheshin tė shėrbenin nė ushtrinė shqiptare gjatė atyre viteve.

Hebrejtė shqiptarė shėrbyen mė sė shumti pėrkrah shqiptarėve nė luftėn partizane. Pepe Biro Kantos doli partizan dhe qėndroi nė ushtrinė shqiptare edhe pas luftės duke marrė edhe grada tė larta. Dario Zhak Artiti, David Kohen, Ruben Zhak, Josef Bivas gjithashtu dolėn partizan.

Nė gusht tė vitit 1943, aleatet po pėrgatitnin pushtimin e Shqipėrise nė bazė tė njė plani tė bėrė pėrpara dhe gjatė pushtimit italian. Situata ndryshoi me shpejtėsi me kapitullimin e Italise. Ushtarėt e mbetur italianė u ndanė pjesė, pjesė: Disa kaluan nė anėn e partizanėve shqiptarė ndėrsa pala tjetėr u rreshtua pėrkrah gjermanėve.

Gjermanėt arritėn nė Shtator, 1943. Me tė arritur ata zevendėsuan qeverinė e mėparshme me njė rregjencė tė pėrbėre prej katėr vetėsh tė drejtuar nga Mehdi Frashėri, Kryeminister.

Rregjenca veproi nė pėrputhje mė njė marrėveshje me nazistėt gjermanė e cila lejonte lėvizjen e kėtyre tė fundit nė tėrė territorin e vendit. Si shpėrblim ndaj kėsaj, gjermanėt nuk do tė ndėrhynin nė punėt e brendshme tė qeverisė. Kjo fraze "punėt e brendshme" mori njė rėndėsi tė posaēme pėr fatin e hebrejve, kur gjermanėt i kėrkuan regjences qė tu dorėzonte listat e tyre nė tėrė Shqipėrinė.

Marrėveshja nuk u pėrfill nga partizanėt. Ata ndėrmorėn aksione kundėr gjermanėve tė cilat disa herė patėn kundėrveprime mė pasoja tė tmerrshme. Nė korrik tė vitit 1943, partizanėt shqipėtar goditėn njė autokolonė gjermane duke lėnė tė vrarė 60 ushtarė gjerman. Gjermanėt u hakmoren duke djegur thuajse tėrėsisht njė fshat e duke vrarė 107 veta, midis tyre edhe gra e fėmijė.

6

..............................................................................................

Mė 17 Nėntor 1944, Tirana i ēirua. Me 28 Nėntor u krye ēlirimi i plotė nga gjermanėt dhe vendi ra nė duart e komunistėve.

Lufta civile

Ekzistonin filozofi tė ndryshme sociale dhe politike midis antifashistėve tė cilat e mjegullonin pamjen edhe ashtu komplekse tė Shqipėrisė. Ka dy gjėra tė cilat duhen vėnė nė dukje: E para, lufta ndaj kolaboracionistėve qė bėnė partizanėt dhe e dyta, ardhja nė fuqi e komunistėve, si forcė politike. Periudha e demokracisė, mbretėrise dhe okupacionit kishin marrė fund. Qeveria regjente fashiste u zevendėsua me njė diktaturė vendase e cila zgjati pothuajse njė gjysėm shekulli. Nė horizont dukej njė luftė midis tre forcave politike. Ushtria Nacional Ēlirimtare e njohur si komuniste, Balli Kombėtar, dhe Partia e Legalitetit. E para prej kėtyre tė triave kishte pozita shumė mė tė forta.

Nė njė kohė kur te tria kėto forca, si komunistet, ashtu edhe nacionalistet dhe rojalistet ishin pėrfshirė ne luftėn kundėr pushtuesve, tė parėt kishin filluar tė mendonin pėr pas-luftėn. Komunistėt kishin njė avantazh tė madh: gėzonin mbėshtetjen e Titos dhe tė partizanėve Jugosllave.

Komunistėt vendosėn qė t'i likujdonin nacionalistėt ndaj vendi u ballfaqua me njė vit luftė midis komunistėve dhe ballistėve derisa kėta tė fundit pushuan sė qeni njė forcė e rrezikshme pėr komunistėt . Mbasi i qėruan hesapet me ballistėt nė jug, komunistėt iu kthyen monarkistėve duke i eleminuar ata qoftė si forcė politike ashtu edhe ushtarake brenda disa javėve.

7

..............................................................................................

Emigracioni

Vala e parė

Legjenda thotė se 2.000 vjet mė parė njė anije e nisur drejt Romės me njė ngarkesė plot e pėrplot me skllav- hebrej nga Palestina e kishte ndryshuar drejtimin, e detyruar nga stuhia e detit, duke i lėshuar ata nė brigjet e Ilirisė. Romakėt nuk bėnė pėrpjekje pėr ti kapur skllavet hebrej tė ikur dhe menduan se ata do tė zhdukeshin sa prej kushteve natyrore aq edhe prej kafshėve tė egra. Nė tė vėrtete romakėt e gjetėn mė tė udhės tė merrnin njė garniturė tjetėr skllavėsh hebrej se sa tė pėrpiqeshin t'i kapnin ata qė tashmė e kishin marrė arratinė.

Nuk dihet numri i hebrejve nė atė zonė gjatė periudhės sė herėshme por kurrsesi nuk mund tė mohohet fakti qė ata gjėndeshin atje, sidomos po t'i referohemi historianit hebrejo - romak, Flavius Josefus. Janė disa fshatra nė Shqipėri tė cilat nė kohėt antike kanė patur vetėm popullsi hebreje dhe disa qė kishin emra hebrej si bje fjala Palasa - Palestina, ose Orikum - Jericho.

8

.....................................................................................

Arkeologėt kanė gjetur mbeturina tė njė sinagoge nė Dardani, njė port antik ilir. Ata mendojnė se ato gėrmadha i pėrkasin shekujve tė parė dhe tė dytė tė eres se re.

Nė shekullin e katėrt, Shqipėria u bė pjesė e Perandorisė Bizantine. Nė Shqipėri, sistemi feudal zgjati deri nė kohėn e pushtimit otoman nė shekullin e XV - tė.

Vala e Dytė - Nga Selaniku dhe Spanja.

Hebrejtė romaniotė erdhėn nė Shqipėri nga Selaniku nė fund tė shek. tė XV - tė, tė pasuar nga njė grup tjetėr nga Hungaria.

Enciklopedia Universale Hebreje thotė se nė mesjetėn e hershme hebrejtė erdhėn nė Shqipėri nga Selaniku. Ata u pėrzune pas "Mesjetės se hershme" ēka do tė thotė se hebrejtė e ardhur nė Shqipėri nga Selaniku nuk kishin tė bėnin me inkuizicionin spanjoll. Kėta janė romaniotėt pėr tė cilėt Josef Jakoel thotė se arritėn nė Shqipėri nga Greqia veriore. (Shih romaniotet)

Emigrimi mė i pėrmendur nga Spanja ndodhi nė fund tė shekullit tė XV - tė, gjatė kohės sė inkuizicionit spanjoll. Kjo konsiderohet Vala e Dytė. Njė numėr i madh hebrejsh, duke i ikur inkuizicionit shkoi drejt lindjes respektivisht drejt territoresh nėn sundimin e Perandorisė Osmane.

Nė kohėn e inkuizicionit spanjoll, sulltani turk i ftoi hebrejtė qė tė shkonin dhe tė jetonin nėn sundimin e tij. Ndoshta sulltani e bėri kėtė nga dhėmshuria qė ndjeu pėr hebrejtė si viktima tė Spanjės katolike, tė cilėt i ishin nėnshtruar te njėjtit persekucion si dhe muslimanėt.

9

....................................................................................

Hebrejtė tė cilėt u zhvendosėn nga Spanja e qė njihen si "sefardike" sollėn me vete gjuhen Ladino, njė formė e alternuar e cila vazhdon tė flitet edhe sot tek hebrejt e Turqisė.

Sulltani e kuptoi se hebrejtė e Spanjės ishin mbartės tė njė kulture dhe eksperience tregtare tė cilėn ai do tė mund ta shfrytėzonte pėr interesat e tij. Osmanėve iu kishte bėrė shumė pėrshtypje shkalla e lartė e arsimimit tė hebrejve, prandaj edhe i pritėn e i mbajtėn edhe mė mirė se romaniotėt tė cilėt kishin lindur nė trojet e Perandorisė.

Hebrejtė nga Spanja nė fillim u vendosėn nė Vlore ku ndėrtuan njė sinagogė dhe varrezat e tyre. Pastaj ata u degėzuan, njė palė drejt Beratit dhe njė palė drejt Elbasanit duke e shtrirė qėndrimin e tyre ne mė se 200 vjet. Nė atė kohė Vlora ishte njė qytet me 4.000 banorė, mė shumė se gjysma prej tė cilėve ishin sefardikė nga Spanja. Nė Berat gjėndeshin 25 familje, shumica e tė cilave merrej me tregti. Nė fund tė shek. tė XVI - tė, hebrejtė u larguan nga Vlora pėr arsye tė panjohura pėr tu kthyer pėrsėri vetėm nė mesin e shek. tė XIX - tė.

Kur mbėrrinė sefardikėt nė Shqipėri, aty gjėndeshin hebrej nga ata tė cilėt u shkonin gjurmėve tė origjinės sė tyre deri nė shkollat antike tė Palestinės. Kėta hebrej u perzien me tė sapoardhurit nga Spanja, por kishte pėrēarje midis tyre pėr shkak tė pretendimeve tė sefardikėve pėr superioritet kulturor ndaj hebrejve vendas.

Nė qytetin e Selanikut, hebrejtė vendas u absorbuan prej sefardikėve. Nė Janinė dhe disa qytete tė tjera tė Shqipėrise sė athershme, e cila brenda Perandorise Osmane pėrmblidhte tėrė trojet etnike, sefardikėt ose u absorbuan prej romaniotėve greqisht-folės ose u zhvendosėn mė nė lindje.

Sefardikėt nė Shqipėri u zhdukėn me kohe. Jakoel thotė: "Ne e dimė qė ata shkuan diku, por nuk e dimė se kur dhe ku. Ē'ėshtė e vėrteta nuk jemi te sigurtė se kur arritėn dhe as kur u larguan por pėr njė gjė jemi krejt tė sigurtė: ata ishin ketu" Ka tė dhėna tė sigurta se kėtu ka patur hebrej. Nė njė fshat musliman vendasit thonė se ata dikur ishin hebrej dhe tė gjithė banorėt vendas kishin emra hebrej. Ka familje tė njohura shqiptare tė cilat thonė se dikur kanė qenė hebrej.

10

.................................................................................

Hebrejtė qė jetuan nė Shqipėri kaluan shumė vite tė mira por jo tė gjithė patėn tė njėjtin fat. Pėr shembull gjatė Luftės Turko - Veneciane mė 1685, hebrejtė u detyruan tė linin Vlorėn pėr tu vendosur nė Berat.

Njė periudhė e vėshtirė nė historinė e Shqipėrise pasoi qė nga viti 1788 e deri mė 1822, periudhė gjatė sė cilės hebrejtė hoqėn sa nga sulltani aq edhe nga Ali Pashaj. Vitet mė tė vėshtira ishin ato tė lėvizjes pėr pavarsi dhe revolucionit grek, kohė gjatė sė cilės ata u barazuan me muslimanet dhe u akuzuan si besnikė te Perandorisė Osmane.

Nė pėrgjithėsi pak dihet pėr hebrejtė gjatė shekullit tė XVIII - tė dhe gjysmės sė parė tė shek. tė XIX - tė, periudhė gjatė sė cilės jo shumė prej tyre jetonin nė Shqipėri. Vala e Tretė e rivendosi praninė e tyre nė atė vend.

Vala e Tretė ishin "Romaniotėt" tė cilėt nė fillim arritėn nė Vlorė nė vitin 1850. Ata erdhėn nga Janina dhe Preveza qė tė dya tani qytete nėn Greqinė. Nė vitin 1850, Janina dhe Vlora ishin nė tė njėjtin territor tė Shqipėrise Etnike, sigurisht nėn Perandorinė Osmane, (deri me 1878) prandaj kishte njė lėvizje tė lirė tė njerėzve nga njėri qytet tek tjetri. Kolonia filloi me burra tė cilėt erdhėn pa familjet e tyre, por kishte edhe pėrjashtime. I pari doktor qė i sherbeu bashkėsisė hebreje nė Vlorė ishte Solomon Menahem Jamtov, i cili e mori edhe gruan me vete mė 1850.

Kur, me kohė numri i tė ardhurve hebrej po rritej dhe kur ata filluan tė prosperonin, burrat e martuar i morėn pranė vehtes familjet ndėrsa ata tė pamartuarit u kthyen nė Janine qė tė martoheshin. Nė atė kohe Janina kishte bashkėsine mė tė madhe hebreje - romaniote.

Shumica e romaniotėve tė cilėt emigruan pėr nė Shqipėri, gjatė gjysmės sė dytė tė shek. tė XIX - tė u vendosėn nė Vlorė. Kur i pari hebre erdhi nė Vlorė, aty gjeti njė bashkėsi tė vogėl e tė mbyllur ku sejcili prej tyre e njihte tjetrin.

11

..................................................................................

Njėri prej tė parėve qė u zhvendos prej Janinės pėr nė Vlorė ishte gjyshi i Josef Jakoelit. Menjėherė hebrejtė u pėrhapėn nga Vlora nė qendra tė tjera si Delvina dhe Gjirokastra. Pėr njė farė kohe, 150 prej tyre gjendeshin nė njė qyteze nė jug tė Vlorės.

Bashkėsia hebreje nė ishullin e Korfuzit kishte filluar tė formohej prej tė ardhurve nga Venediku nė shek. e XVI - tė, ndonėse ka tė dhėna qė thonė se jeta hebreje ka filluar aty qė nė shek. i IX - tė. Ata flisnin njė dialekt venecian tė italishtes dhe i kishin tė kufizuara mardhėnjet me bashkėsite e tjera hebreje. Nė Vlorė shumica e tyre flisnin shqip dhe greqisht.

Nga fundi i dhekullit tė XIX - tė, lidhjet midis Janinės dhe komunitetit romaniot nė Shqipėri ishin tė forta por jo aq tė forta sa kishin qenė. Nė tė njejten kohe, lidhjet midis shqiptarėve romaniotė dhe ishullit tė Korfuzit u bėnė edhe mė tė forta. Pėr kėtė mjafton qė tė shohėsh hartėn dhe tė kuptosh arsyen se pėrse: Korfuzi ishte shumė mė afėr krahasuar me Janinen.

Hebrejtė e Shqipėrise i ruajtėn kontaktet me ata tė Janinės e tė Korfuzit deri nė Luftėn e Dytė Botėrore. Shumica prej tyre kishin tė afėrm ndaj gjenin mbėshtetje tek ta siē ishte tė derguarit hėrė pas here i njė rabini, kantori ose xherrahu. Fatkeqėsisht, bashkėsia hebreje e Korfuzit u zhduk gjatė Holokaustit dhe vetem pak familje arritėn qė tė mbijetojnė nė Janine.

Ka patur edhe njėfarė hamendje tjetėr pėr njė valė tjetėr hebrejsh tė ardhur nė Shqipėri, megjithėse nuk ka ndonjė tė dhėnė qė ta vėrtetojė kėtė.

12

.....................................................................................

Mbreti Zog, kur ishte nė mėrgim nė Britaninė e Madhe, gjatė Luftės sė Dytė Botėrore, iu propozoi udhėheqėsve hebrej britanikė njė plan pėr vendosjen e 50.000 familjeve hebreje nė vendin e tij. Ai e pėrshkroi Shqipėrine si njė vend tė pasur me njerėz tė varfėr por qė kishte mundėsi qė tė mbante lehtėsisht njė popullsi pesė milionshe. Ai premtoi t'i jepte ēdo familje hebreje njė fermė nė tokat - pronė shtetėrore - nė brigjet e detit.

Romaniotet

Po t'i referohemi Enciklopedisė Hebreje, termi "romaniot" ka tė bėjė me hebrejtė me origjinė nga Perandoria e Bizantit. Ajo ka parasyshė vetėm hebrejtė e Janinės, Kastorit dhe Chalcis, tė gjitha kėto krahina nė Greqi, duke i injoruar romaniotėt shqiptarė tė cilėt ishin grupi mė i madh nė Europė deri kur emigruan nė Izrael nė vitin 1991

Romaniotėt nuk janė as askenazė, (folės tė hebraishtes) as sefardikė (folės tė ladinos). Hebrejtė e Shqipėrisė janė "hebrej romaniotė greqishtfolės" megjithėse nė vitet e fundit ata do tė ishte mė mirė po tė pėrshkruheshin si "hebrej shqipfolės". Jakoel thoshte se shumė prej hebrejve qė shkuan nė Izrael as qė e dinin qė ishin romaniotė. Kjo vinte pėr shkak tė mungesės sė arsimit hebre nė dekadat e kaluara. Shumė syresh nuk kishin dijeni as pėr historinė e kombit dhe as tė paraardhėsve tė tyre.

Romaniotėt kėmbėngulin se nuk janė pasardhėsit e sefardikėve tė cilėt erdhen prej Spanjės. Ata pretendojnė se janė pasardhės tė hebrejve tė cilėt jetonin nė Greqinė Veriore qysh nė kohėn e shkatėrrimit tė Tempullit tė Dytė, nė shekullin e parė.

13

.........................................................................................

Pėr njė periudhė tė shkurtėr, sefardikėt dhe romaniotėt shkonin shumė mirė me njėri tjetrin por ata u pėrēanė ndoshta pėr shkak se romaniotėt ishin mė strikt nė respektimin e rregullave fetare. Hebrejtė nga Spanja u therrisnin romaniotėve "Grego" emėr i cili nė spanjisht mund tė kuptohet si grek, term i cili kishte edhe doza pėrēmuese. Nė tė vėrtetė secili grup besonte se ishte superior ndaj tjetrit.

Vlora

Nuk ishte arritja e romaniotėve qė bėri qė hebrejtė tė identifikoheshin pėr herė tė parė nė Vlorė. Nė vitin 1507, nė Vlore kishte 97 familje tė cilat arritėn tė bėheshin 609 vatra familjare me 1520 frymė; Shumica e tyre ishin refugjatė nga Spanja tė ardhur gjatė "Valės se Dytė". Hebrejt e Vlorės u vranė gjatė revoltave kundėr osmanėve tė shekullit tė XVI - tė. Ata qė mbetėn, ikėn nga bregdeti drejt qytetit tė Beratit nė periudhėn e Luftės Turko-Veneciane nė shekullin e XVII - tė.

Qyteti i Vlorės ka qenė gjithmonė njė port i rėndėsishėm, pra edhe nė kohėt kur ai kishte njė popullsi tė madhe hebreje. Pleqtė pėrmendin njė sinagoge qė funksiononte deri nė vitin 1914, kohė kur italianėt e kthyen nė depo armėsh. Sot asaj nuk i gjėnden as gjurmet. Ēėshtja ishte se italianėt tė cilėt pushtuan pjesė tė Shqiperise gjatė Luftės sė Parė Botėrore, e dogjėn sinagogėn si dhe ndėrtesa tė tjera pėr tė zgjeruar rrugėt pėr t'i bėrė tė pėrshtashme pėr lėvizjen e mjeteve tė tyre ushtarake.

Eshte tepėr vonė pėr tė gjetur varreza hebrejsh nė Vlorė. Ato janė shkatėrruar dhe mbi trollin e tyre ėshtė ngritur njė banesė private. Eshtė gėrmuar nė njė truall tė lirė dhe janė gjetur shėnjat e njė varreze hebreje. Aty ėshtė gjetur nje gurė varri, njė yll i gdhendur i Davidit, emri i Saba Matitias dhe data e vdekjes: 5 Dhjetor 1901.

14

...............................................................................

Nė atė kohė nuk kishte jetė tė organizuar tė hebrejve nė Vlorė, prandaj edhe shtėpia e J. Matatias u pėrdor si vend pėr grumbullimet nė raste festash. Nė vitin 1990, nė Vlorė kishte 60 hebrej. Sipas Z. Matatia, 100 vjet mė parė aty ka pasur nje popullatė tė konsiderueshme hebreje e cila thuhet se e la qytetin brenda njė dite.

Babai i zotit Matatia, Mateo Matatia, ndoshta ishte hebrej me i dalluar nė Vlorė, antar i kėshillit tė qytetit dhe tregtar.

Ngulimi i parė modern i hebrejve u bė nė Vlorė por qėndra e jetės sė tyre u zhvendos nė Tirane, kryeqyteti dhe qyteti mė i madh i vendit. Jakoel lėvizi gjithashtu si shumė tė tjerė nė vitin 1950, nė kėrkim tė mundėsive mė tė mėdha, pėrfshire kėtu edhe atė pėr tė vijuar studimet nė universitet.

1.- Shqiptarėt e konsiderojnė veten pasaardhės tė popullit ilir tė cilėt u vendosėn kėtu qė nė shek. e XII - tė p.e.r. Gjuha e tyre ėshtė indoeuropiane.

2.- Vėllimi, 14, fq, 231.

3.- I lindur nė Siēili.

4.- Kronike hebreje, 9 Mars, 1894, fq,9.

5.- UKPROFO, 371/38.

15

...................................................................................

dhe Mesia fallse

Nė vitin 1930, njė hebre ishte Ambasadori i ShBA - ve nė Shqipėri. Ambasadori Bernshtain u interesua pėr historinė e bashkėkombasve tė tij dhe bėri kėrkime pėr tė gjetur gjurmė sa mė tė herėshme tė jetės sė tyre. Ai ka qenė veēanėrisht i interesuar pėr tė gjetur informacion rreth Sabattai Zvi ose Mesia fallse. Ai e dinte se tė dhėnat mė tė hershme tregonin se Zvi kishte qenė nė qytetin e Ulqinit por ai nuk arrinte tė gjente varrin dhe as gjurmė tė jetės hebreje nė atė qytet.

Ambasadori Bernshtain arriti tė zbulonte gjurmėt e njė bashkėsie tė gjėrė hebreje nė Shqipėri gjatė shekujve tė XV - tė dhe XVI - tė. Ai citon nga nje dokument gjerman i botuar mė 1611, "...shumė prej kėtyre vendeve janė tė populluara prej hebrejsh tė cilėt shkuan nė Shqipėri nga Ankona, Itali, gjatė periudhės sė Papa Pavlit tė IV - rt i cili e intensifikoi inkuizicionin".

Ai shkruante se Patriarku i Kishės ortodokse i kishte thėnė se nė njė vend tė Elbasanit, i njohur edhe sot si "Lagja e Ēifutėve" mund tė shihet njė Yll i Davidit, nė pjesėn e sipėrme tė njė ndėrtese. Ky yll mė vonė u hoq prej asaj ndėrtese dhe copa prej tij u vendosen nė njė muzeum tė vogėl nė Elbasan ku mund tė shihen edhe sot.

16

....................................................................................

Mesia fallse

Misticizmi hebre do tė dukej shumė i largėt pėr skenėn shqiptare po tė mos ishin syrgjynimet qė iu bėnė atij pikėrisht nė Shqipėri. Zvi iu mburr sulltanit se armata e pasonjėsve tė tij do tė mund tė pushtonte edhe vetė Stambollin.

Perandoria Osmane ishte nė pikun e vet kur sulltani fillimisht e arrestoi Zvinė duke e akuzuar pėr organizim trazirash. Sulltani i ofroi Zvise tė zgjidhte midis vdekjes dhe shndrrimit nė islam. Zvi zgjodhi tė dytėn.

Kur u shndrrua ne islam, Nathani i Gazės, njė udhėtar i famshėm hebre i asaj kohe, u shpreh: "Ishte njė penetrim brenda mbretėrise sė djallit me qėllim qė tė lironte adhuruesit e burgosur atje." Mijėrat e idhtarėve tė Zvise u shndrruan gjithashtu nė islam dhe dy dekada mė vone, hebrej tė tjerė u shndrruan nė njė sekt hebrejo-musliman tė quajtur "Donme". Sido qė tė ketė ndodhur, shumica e pasonjėsve tė tij mbeten hebrej.

Veziri i Madh, nė vitin 1647, e syrgjynosi Zvinė nė Ulqin. Ky veprim u ndėrmor edhe pse Zvi tashmė ishte shndrruar nė islam dhe kishte marrė emrin, Azis Mehmet Effendi.

Duket qė Zvi e la Ulqinin me 1673, kohė kur atij iu shqiptua njė syrgjynim tjetėr: Kėsaj radhe nė Berat. Ai i jetoi ditėt e fundit tė jetės sė tij nė Berat ku edhe vdiq nė vitin 1676. Ajo ēfare dihet me siguri rreth tij, ėshtė se varri i tij gjėndet nė anė tė lumit Osum.

Vendi i cili mendohet tė jetė varri i tij ėshtė trajtuar si njė vend i shenjtė pėr tė gjitha fetė, dhe njė pervjetor i madh organizohet nė truallin qė mendohet si i tille. Enciklopedia Hebreje thotė se pasonjėsit e Zvise u vendosėn ne Berat dhe qėndruan atje pėr 30 vjet bashkė me njė rabin nga Selaniku si kryetar i bashkėsise sė tyre.

17

................................................................................

Varri i supozuar i Zvisė u bė njė vend i shenjtė pėr njė sekt islamik i njohur si "Bektashi". Deri mė 1965 ai ishte vend i pėrbashkėt i muslimanėve bektashi tė cilėt bėnin peligrinazh tek ky varr.

Nė njė fshat tė largėt nė Jug tė Shqipėrise, ka tė dhėna pėr shenja tė jetės hebreje qė prej 500 vjetėsh. Eshtė e mundur qė Sabattai Zvi ta ketė kaluar kohėn e ekzilit atje siē ėshtė e mundur qė banorėt e fshatit Ftera tė jenė pasaardhės tė pasonjėsve tė tij.

Mė 1956, njė kėrkues hebre gjeti njė letėr tė Zvise e shkruar rreth gjashtė javė para se tė vdiste. Nė atė letėr ai iu kėrkonte hebrejve tė Beratit qė t'i dėrgonin njė libėr lutjesh pėr ditėt e rėndėsishme fetare tė hebrejve. Letra ėshtė e ekspozuar nė muzeun e Jerusalemit. Kjo ėshtė e vetmja letėr e gjetur, e shkruar nga Zvi. Sipas njė historiani izraelit, letra ishte gjetur nė mes tė faqeve tė njė libri i cili i takonte njė sekti tė dishepujve tė tij nė Selanik e qė e praktikonin hapur fenė islame por qė nė tė vėrtetė praktikonin fshehtas njė formė heretike tė judaizmit.

18

Shėnime

2.- Sipas Eduard Mantus, Bernshtain ishte marrė vesh me Mbretin Zog pėr tė marrė hebrej nga Austria dhe Gjermania dhe pėr t'i vendosur nė Shqipėri. Letėr dėrguar botuesit. Jewish Chronicle, 8 Qershor 1973.

3.- Shih Bernshtain, Herman, "Hebrejtė nė Shqipėri", Jewish Daily Bulletin, 17,18 Prill 1934.

4.- Nuk ka njė mėnyrė tė qartė pėr tė shqiptuar kėtė emėr.

5.- Albanian Catholic Bulletin, 1934, Vėllimi XV - tė, faqe 154

6.- Jakob Frank, njė pasonjės i Sabbatait. Ai ishte pėrjashtuar nga judaizmi. Nė shenjė hakmarrje ndaj kėtij akti ishte dorėzuar nė kishėn katolike romake. Kjo ėshtė e vetmja kohė nė histori qė nje grup hebrejsh pranon se "gjaku i shpifur" ėshtė diēka e vėrtete.

19

...................................................................................

Shqipėria ishte pjesė e Perandorise Osmane pėr mė shumė se 400 vjet, periudhė sė ciles i erdhi fundi me shpalljen e pavarėsise me 1912. Qė pėrpara Valės sė Dytė dhe pėrzenjes nga Spanja, hebrejtė ishin nėn sundimin musliman. Ajo qė ngjau me ta nuk ėshte ajo qė mund tė presė lexuesi.

Ēdokush qė e shpallte veten besimtar tė njė zoti tė vetėm dhe qė ishte i gatshėm qė tė pranonte supermacinė politike tė muslimanėve njihej si "Dhimmi" dhe pėrfitonte mbrojtjen e Perandorise Osmane duke pushuar se qėni edhe me tej objekt persekutimi. Megjithatė kjo nuk do tė thotė se kristianėt, armenėt ose hebrejtė ishin tė barabartė pėrpara ligjit me muslimanėt.

Muslimanėt kishin njė status mė tė lartė, paguanin taksa mė tė ulta dhe kishin mė shumė mundėsira se ata jo-muslimanė. Dhimmi, qoftė ai hebre apo kristian ballafaqohej me njė farė frike, megjithėse nuk i nėnshtrohej pogromeve dhe as ndryshimit tė fesė me dhunė.

Statusi i hebrejve ishte i barabartė me kristianėt dhe nuk duket tė kishte ndonje dallim midis Dhimmi - ve tė ndryshėm. Ne Spanjen katolike, hebrejte kategorizoheshin njėsoj me minoritetin musliman. Ndėrsa nė Shqipėrinė muslimane dhe nė Perandorine e Madhe Osmane, hebrejtė kategorizoheshin njėsoj me pakicat kristiane. Njė hebru ishte nė pozitė mė tė sigurtė si njė Dhimmi brenda territorit tė Perandorisė Muslimane se sa diku tjetėr ku sundonte kristianizmi. Kjo ka zgjatur thuajse pėr mė shumė se katėrqint vjet tė Perandorisė Osmane. Hebrejtė pėrmenden pak, qoftė nė jetėn politike, nė ushtri apo nė qeverisje. I vetmi rast qė pėrmenden ėshtė ai i njė gjyqi, nė vitin 1903.

Statusi i Dhimme - ve qė gėzonin hebrejtė nuk ndryshoi as pas periudhės osmane. Nuk ėshtė e qartė nė se kjo vinte nga fakti qė nė Shqipėri numri i tyre ishte i vogėl apo pėr arėsye tė tjera, por ajo qė dihet me siguri ėshtė se ata nuk donin tė binin shumė nė sy. Nė historinė e kėtij vendi ata pėrmenden shumė pak.

Nė pėrgjithėsi hebrejtė bėnin shumė kujdes qė tė mos binin nė sy. Ata mendonin se ēdo gjė qė bėnin mund tė tėrhiqte vemendjen ose zilinė e tė tjerėve bile edhe nė se shtėpitė ose bllokun e shtėpive e bėnin mė mirė se tė tjerėt.

Aspirata greke pėr pavarėsi nga sundimi otoman kishte njė qėllim fisnik por sikundėr edhe nė levizje tjera, tė tilla, hebrejtė u zune ngushtė prej tyre. Grekėt nė lėvizjen e tyre anti - turke e anti - muslimane, shpesh i barazuan hebrejtė me muslimanėt, kėshtu qė hebrejtė pėrjetuan vrasje dhe tmerre tė mėdha. Arsyet mund tė merren me mend. Kjo mund t'i atribuohet shoqerisė sė afėrt tė hebrejve me muslimanėt, ndjenjave negative qė ekzistonin tek greket ndaj ēdokujt qė nuk ishte grek, anti - semitizmit tė tyre tradicional ose tė gjithave sė bashku. Nė konfrontimet muslimano - kristiane nė kėtė pjesė tė botės, hebrejtė ndiheshin mė mirė nėn sundimin e muslimanėve se sa tė kristianėve. Shembulli mė i mirė pėr kėtė gjėndet nė dy shekujt e kryqėzatave, ku njė numer i madh hebrejsh u masakrua pa asnjė arėsye.

Me pėrjashtim tė njė ose dy periudhave tė kėqia dhe gjatė rrebelimeve qė ishin lėvizje pėr pavarėsi ndaj turqve, hebrejte ishin tė mbrojtur nga pogromet. Eshtė e ēuditshme se si ne gjejmė masakra ndaj tyre nė periudhėn kur shqiptarėt po pėrpiqeshin tė arrinin pavarėsine dhe lirinė e tyre politike prej otomanėve. Pa marrė parasyshė se sa besnikė ishin ndaj osmanėve, ata shiheshin si pro-osmanė, prandaj edhe u konsideruan si armiq tė lėvizjes kombėtare pėr pavarėsi.

21

..............................................................................................

Thuhej se kur shqiptarėt (dhe grekėt nė anėn tjetėr) tė revoltuar u ngritėn kundėr turqve mė 1911, hebrejtė u ndihmuan turqve. Kjo pati si pasojė vrasje hebrejsh.

Historikisht hebrejtė e kanė pranuar forcėn politike nė fuqi. Hebrejtė nuk kanė qenė revolucionarė nga natyra, tė paktėn jo deri nė fund tė shek. XIX - tė dhe nė fillim tė shekullit tė XX - tė. Kjo e gjen spjegimin e vet tek deviza e tyre: "djalli qė njoh ėshtė mė i mirė se djalli qė nuk e njoh"; ose mbėshtetur nė eksperiencėn e tyre tė gjatė, hebrej mbetet pakicė e persekutuar pa marrė parasyshė se ēfarė administrate ėshtė nė fuqi, kėshtu qė " nuk ia vlen qė tė ngatėrrohesh pėr gjėra me tė cilat nuk ke tė bėsh drejtpėrsėdrejti". Mė tej kjo devizė ėshtė zhvilluar nė principin: "Leri tė tjerėt qė tė luftojnė me njeri tjetrin, sepse hebrej mbetet hebre, pavarsisht se kush do ta fitojė betejėn politike." Vitet e revolucioneve, ndryshimeve tė qeverive dhe zhvillimit tė nacionalizmave ekstreme nuk kanė qenė vite tė mbara pėr hebrejtė.

Hebrejtė kanė qenė besnikė ndaj osmanėve dhe e vlerėsonin statusin qė kėta tė fundit u kishin dhėnė atyre. Ata ishin ēliruar nga frika, gjė qė nuk ndodhte nė asnjė vend europian. Por hebrejtė e paguan shtrenjtė kėtė qėndrim tė turqve ndaj tyre. Nė rebelimet e pasuksesshme ndaj turqve, grekėt do tė ndėrmerrnin shpesh veprime asgjėsuese ndaj tyre.

Sistemi i Miletit

Shqipėria vuajti nėn Perandorinė Osmane pėr katėrqint vjet. Pushtimi i plotė i saj u bė me 1501 dhe zgjati deri nė vitin 1912. Osmanėt vunė nė zbatim njė formė qeverisje tė quajtur "Milet", me qėllim qė tė lehtėsonin administrimin e perandorisė sė tyre tė pafund deri nė skajet mė tė larta.

Mileti ishte njė formė organizimi e bazuar nė vetqeverisje me liderė fetarė tė veshur edhe me autoritet laik. Udhėheqėsit hebrej ishin rabinėt. Ata kontrollonin ēdo gjė pėrveē ekonomisė e cila u ishte lėnė nė dorė tregtarėve dhe zejtarėve.

22

....................................................................................

Brenda Miletit, hebrejtė mund tė adhuronin nė formėn e tyre, tė flisnin hebraishten si dhe tė kontrollonin shumė mirė jetesėn e tyre pėr aq kohė sa ata nuk e demtonin paqėn dhe i paguanin taksat. Ekziston njė mendim sipas tė cilit sistemi i Miletit ushqente armiqėsi midis grupeve tė ndryshme etnike duke mos u lėnė atyre mundėsi qė tė organizoheshin kundėr sundimit turk. Kjo ndoshta ėshtė njė ndėr format qė e bėnte Miletin edhe mė funksional pėr tė patur nje sundim tė pėrsosur, ashtu siē e donin osmanėt.

Sistemi i Miletit zbatohej ndaj tėrė qytetarėve jo-muslimanė tė Perandorisė Osmane. Pakicat mė tė mėdha nė kėtė sistem ishin ortodoksėt grekė, armenėt dhe hebrejtė. (Palestina) Mileti ishte njė shprehje e tolerancės sė turqve, por ishte edhe njė mėnyre pėr tė administruar njė perandori aq tė madhe. Ky sistem nuk u prish deri me pėrfundimin e Luftės sė Dytė Botėrore, ndonėse ai kishte mbaruar nė Shqiperi qė me 1912.

Hebrejtė nė Ushtrinė Otomane

Nė periudhėn nga viti 1855 e mė pas, hebrejtė paguanin "taksė zevendėsimi", nė vend qė tė shėrbenin nė ushtrinė otomane. Taksat u hoqėn me 1910, kėshtu qė hebrejtė filluan tė thirreshin nėn armė. Shumica e tyre shėrbeu me dėshire nė ushtrinė shqiptare megjithėse pat edhe nga ata qė ikėn nė Greqi pėr t'ju shmangur detyrimit ushtarak. Ushtria u siguronte ushqim tė mjaftueshėm dhe i lejonte ushtaret hebrej qė tė festonin festat e tyre fetare.

Ne njohim tė paktėn njė doktor hebre - shqiptar i cili shėrbeu nė ushtrinė osmane. Ai ishte Dr.Solomon Effendi, doktor ushtarak i cili e filloi karrierėn nė vitin 1896-1897

Hebrejtė iberikė dhe ata italianė kanė jetuar nė ishullin e Korfuzit qė nė shekullin e XII - tė, nė fillim nėn venecianėt e mė pas nėn osmanėt. Jeta hebreje ka evoluar nė dy bashkėsi tė ndara: nė atė italiane e greke. Ata jetonin nė paqė e harmoni nė atė ishull deri nė kohėn e revolucionit grek.

23

................................................................................

Vetėm kur e tėrė popullsia hebreje u vu nė rrezik nga grekėt gjatė revolucionit tė tyre anti-turk, tė dy grupet u lidhėn me njėri tjetrin nė mėnyrė tė pazgjidhshme.

Njė numėr i madh hebrejsh nė Korfuz dhe nė krahina tė tjera u masakruan prej grekėve nė revolucionin e vitit 1921 edhe pse nuk luajtėn ndonje rol nė sundimin turk bile edhe pse nuk ishin palė dhe as qė donin tė pėrziheshin nė konfliktin midis muslimanėve dhe kristianėve. Masakrat qė ata pėrjetuan nė atė kohė nga grekėt ngjasin me ato tė Holokaustit tė kryera nė shek. e XX - tė: 5.000 tė vrarė nė Morea, qindra tė tjerė nė Vllahi, 1.200 nė Tripolza. Hebrejtė qė jetonin nė ishullin e Spartės, Patras, Korinthos, Mistras dhe Argos u fshinė nga faqja e dheut. Tė njėjtin fat patėn edhe ata tė Tebės, Vrachorit, Atikės dhe Epirit.

Nė fillim Korfuzi ishte vendi pėr ku niseshin hebrejtė pasi ua mbathnin prej bandave greke, por shpejt u provua se edhe ky ishull nuk ishte i pėrshtashėm pėr tė shpėtuar kokėn. Bandat greke masakruan njė numėr tė madh hebrejsh nė Korfuz. Strehė pėr ta u kthye Izmiri, ku formuan njė bashkėsi te re.

Vetėm nė veriun e Greqisė dhe pikėrisht nė Janinė dhe Selanik, turqit dhe hebrejtė mundėn tu rezistonin masakrave qė ndėrmorėn grekėt ndaj tyre. Nė kėtė kohė (1820) Janina ishte kryeqyteti i Vilajetit me tė njejtin emėr dhe njė prej katėr vilajeteve qė pėrbėnin Shqipėrine e qė ishin ndarė pėr lehtėsi administrimi nga Porta e Lartė.

Gjatė luftės greko - turke tė vitit 1897, hebrejtė e Korfuzit dhe ata qė ishin brenda vendit u bėnė objekt goditjesh tė vazhdueshme, vrasjesh e keqtrajtimesh. Vala e largimeve vazhdoi si edhe mė parė nė Selanik dhe Izmir, tė dya qytete tė rėndėsishme osmane.

24

...................................................................................

Lajmi i dhėnė nga njė gazetė, sipas sė ciles sulltani e kishte pritur kreun e rabinėve tė Janinės me tė gjitha nderimet, u kishte bėrė shumė dėm hebrejve, pasi grekėt kishin reaguar me egėrsi tė jashtėzakonshme ndaj kėtij fakti.

Gjatė kryengritjeve tė shqipėtarve tė vitit 1911, hebrejtė u akuzuan pėr bashkėpunim me turqit nė dėm tė lėvizjes kombėtare shqiptare pėr pavarėsi.

Mė 1912, Perandoria Osmane po binte. Ballkani pėrbėhej nga njė mori kombesh ku secili dyshonte tek tjetri. Serbėt kėrkonin dalje nė dete, diēka qė Austro-Hungaria e kundėrshtonte. Kėta tė fundit e ndjenin qė njė Shqipėri e pavarur ishte e preferueshme pasi kjo do tė bllokonte Serbinė nga tė dalurit nė dete. Pėr kėtė kishte lindur Shqipėria. Pavarėsia i shėrbeu asaj mė sė miri, pasi ajo qe e zonja qė tė mbetej neutrale gjatė Luftės se Pare bile edhe pse njė pjesė e vendit u pushtua nga italianėt, austro - hungarezėt dhe trupat franceze.

1.- Jewish Chronicle, 29 Maj 1891, faqe.7. "Gjaku i shpifur" ėshtė njė trillim i hershėm sipas tė cilit hebrejtė i vrisnin femijėt jo - hebrej pėr tu marrė gjakun tė cilin e pėrdornin pėr qėllime fetare.

25

..............................................................................................

Nė qershor tė vitit 1926, Fan S.Noli, njė prift, intelektual demokrat u bė kryeministėr i Shqipėrise. Nė kėtė kohė Shqipėria u pranua antare e Lidhjes sė Kombeve. Por qeverisja e Nolit zgjati vetėm gjashtė muaj, pasi atė e mori Ahmet Bej Zogolli i njohur me emrin Zog. Me 1924 ai mori atributet e presidentit tė vendit, ndėrsa me 1928 e shpalli veten Mbret tė Shqiptarėve.

Periudha midis luftrave botėrore ishte njė prej periudhave tė prosperitetit tė madh tė hebrejve shqiptarė ndonėse ishte edhe njė periudhė e dobėsimit tė traditave tė tyre. E vetmja sinagogė qė gjendej qe shkatėrruar pėr tė mos u ngritur mė. Trashgimtari i familjes Levi donte tė paguante pėr rindėrtimin e saj por vdiq para se ta realizonte kėtė synim. Shkollat e fundit hebreje u mbyllėn gjatė kėsaj periudhe.

Jakoel e quan periudhėn prej vitit 1925 deri me 1935, periudhė nė tė cilėn sundoi Mbreti Zog, "njė kohė tė artė pėr hebrejtė shqipėtar" edhe pse bashkėsia e tyre nuk njihej zyrtarisht prej qeverisė deri me 2 prill 1937.

26

Nga faqja 27 deri ne faqen 57

Hebrejtė e hodhėn Bashkinė e Vlorės nė gjyq. Gjykata u dha tė drejtė qė t'i mbyllnin dyqanet tė shtunave. Bashkė me kėtė atyre iu kthyen edhe shumat e tė hollave tė paguara pėr gjobat.

Sipas Enciklopedisė Hebreje, me 1927, "numri i vogel" i hebrejve shqiptarė jetonte kryesisht nė Korēe. Ka mendime tė ndryshme rreth faktit se ku jetonte pjesa mė e madhe e hebrejve shqiptarė midis dy luftrave. Jakoel e sfidon mendimin e mėsipėrm duke thėnė se grupi mė i madh gjėndej nė Vlorė. Nė rregjistrimet e popullsisė tė vitit 1930 nė Shqipėri numėroheshin 204 hebrej. Gjithnjė sipas shifrave zyrtare, mė 1937, popullsia hebreje nė Shqipėri numėronte 120 frymė tė cilėt jetonin mė sė shumti nė Vlorė dhe nė Delvinė.

Me 1928, Kushtetuta Shqiptare u amandamentua duke pėrfshirė njė nen i cili kishte tė bėnte me lirinė e besimit. Nė tė shprehej qartė: "Nė vend nderohen te gjitha besimet dhe fetė; liria e praktikimit tė tyre mbrohet me ligj. Feja nė asnjė rast nuk pėrbėn pengesė ligjore. Feja nuk mund te pėrdoret pėr qėllime politike." Shteti shqiptar nuk njihte fe zyrtare por ndalonte me ligj ndrrimin e fesė nga shtetasit e vet. Edhe kushtetuta e riparė e vitit 1939 shpallte tė njejten gje: respektimin e feve dhe garantimin e praktikimit te tyre me ligj.

27

........................................................................

Janina

Shumica e hebrejve romaniote mund tu shkojnė gjurmėve tė historisė sė familjeve tė tyre nėpėrmjet Janinės. Greqishtja e folur prej tyre nė kėto zona ishte aq arkaike sa tė bėn tė besosh se ėshte e vėrtetė se bashkėsia hebreje nė Janinė ėshtė vendosur qė nė shekullin e IX - tė. Janina ishte kryeqyteti i atij rajoni dhe njė qytet i pasur nė tė cilin prosperonin si hebrejtė edhe bashkėsitė e tjera.

Nė Janinė hebrejtė gėzuan ditė tė arta por pėrjetuan edhe pogrome. Gazetat e athershme shkruanin pėr njė numėr tė madh hebrejsh tė mbytur nė Janinė, me 9 Janar 1909.

Tė llogaritėsh numrin e hebrejve ėshtė e vėshtirė sepse ai ndryshon gjatė periudhave tė ndryshme. Llogaritjen e vėshtirėson edhe mėnyra se si ėshtė bėrė rregjistrimi: herė herė me numėr frymėsh e herė herė me numėr familjesh. Vitet e rritjes mė tė madhe ishin ato kur osmanėt i mirėpritėn refugjatet qė po iknin nga inkuizicioni spanjoll pėr tu pėrfshirė nė popullsinė romaniote. Vitet e zvogėlimit mė tė madh ishin ato gjate periudhės midis viteve 1912-1920, atėhere kur shumė shqiptarė emigruan drejt ShBA - ve dhe pa dyshim ditėt mė tė zeza mbetėn ato tė vitit 1944 kur Holokausti mbėrriti nė Janinė.

Me 1831 atje kishte njė bashkėsi prej 212 familjesh i cili shkoi nė 343 ne vitin 1856. Me njė mesatare prej gjashtė frymėsh pėr familje, duhet te ketė pasur respektivisht 1.200 dhe 2.056 frymė. Nė vitin 1870 pat njė zvoglim tė numrit tė hebrejve prej 250 familjesh (1.500 vetė) gjė qė mund tė spjegohet me numrin e madh tė atyre qė emigruan drejt Vlorės. Nė gjashtė vitet qė pasuan (1876) pat njė dyfishim tė popullsisė duke e ēuar numrin nė 3.000, shifer e cila u ruajt deri nė vitet e emigracionit tė madh drejt ShBA - ve, tė pėmendura mė lart.

28

................................................................

Nė vigjilje tė Holokaustit kishte 1.950 hebrej qė jetonin nė Janinė. 1.850 prej tyre u dėrguan nė Aushvic me 24 Mars 1944. Me 1948 numri i tyre ishte 170. Sot janė mė pak se 100.

Hebrejtė e Janinės zotėronin njė libėr tė vjetėr, tė shenjtė i cili mendohet tė ketė qenė 1500 vjeēar, i njohur me emrin "Mė tė sigurtė nė Vlorė" Ai mė parė u takonte hebrejve tė Vlorės. Shkrimet nė atė libėr tė shenjtė do tė tregonin se nė atė vend hebrejte kanė zėnė vend qė prej mė se 1500 vjetėsh. Mė 1936, hebrejtė nga Shqipėria kėrkuan tu rikthehej libri por ata tė Janinės i mbajten me llafe duke e shtyrė kthimin. Ky libėr i shenjtė u dogj prej nazistėve sė bashku me libra tė tjerė tė gjetur nė Janinė.

Katėr Vilajetet.

Pėr tė kuptuar mardhėnjet e Janinės me Shqipėrine nė pėrgjithėsi dhe tė Vlorės nė veēanti ėshtė e nevojshme tė dihet se si ishin tė organizuara katėr vilajetet, tė cilat pėrbėnin Shqipėrinė e atherėshme nėn sundimin e Perandorisė Osmane.

Aty nga fundi i shekullit tė 19-tė, lidhjet midis Vlorės dhe Janinės mbaheshin ende tė forta, ndonėse jo aq sa kishin qenė mė parė. Vilajetet u shkrinė ndėrsa Janina vetė u kthye nė njė provincė greke edhe pse ajo ende vazhdonte tė ishte nėn sundimin osman.

Nė tė njejten kohė vihet re njė forcim i lidhjeve midis hebrejve tė Korfuzit dhe atyre tė Vlorės. Korfuzi ėshtė shumė afėr me Vlorėn. Kjo do tė sillte favore tė mėdha po tė mos bėhej pengesė gjuha. Hebrejtė e Korfuzit pėlqenin tė flisnin njė variant tė italianizuar tė greqishtes. Hebraishtja nuk mund tė quhej gjuhė e pėrbashkėt nė atė periudhė, pasi ende nuk ishte ringjallur deri nė atė masė sa tė merrte trajtėn e vet tė plotė si gjuhė e folur.

29

........................................................................

KATER VILAJETET GJATE PERANADORISE OSMANE (Deri me 1878) (Per botim te shfrytezohet harta e botuar ne tekstin origjinal)

30

........................................................................

Ka patur njė lidhje mbas Luftės sė Dyte Botėrore midis hebrejve tė Shqipėrise dhe atyre tė Janinės por kjo lidhje ishte e dobėt. Vetėm 10 % e hebrejve tė Janinės mbijetuan, ndėrkohė qė politika izolacioniste e Enver Hoxhės i ndihmoi edhe me shumė dobėsimit tė kėtyre lidhjeve. Thyerja pėrfundimtare e kėtyre lidhjeve ndodhi kur hebrejtė e Shqipėrise emigruan pėrfundimisht nė Izrael. Ashtu tė shkatėrruar siē ishin nė Janinė, hebrejtė gjetėn forca pėr tu dėrguar shqiptarėve nė vitin 1945, nėpėrmjet tė Fondit tė Ndihmave nga Janina, rreth 1.500 pound nga mielli Matzo. Nė Mars tė vitit 1953, Fondi i Ndihmave i Janinės siguroi ndihma ndaj atyre qė ata i quanin "hebrejtė e Janinės qė jetojnė nė Shqipėri"

Pas Luftės sė Parė Botėrore shpėrtheu Lufta Greko-Turke. Kjo luftė detyroi shumė hebrej nga Janina tė shkonin nė Shqipėri pėr t'i shpėtuar mobilizimit nė ushtrinė greke.

4.- Mbasi Turqia u mund prej Rusise mė 1874, Shqipėria, edhe pse vazhdonte tė ishte pjesė e Perandorise, u gjymtua dhe u zvoglua. Pjesė tė tėra nga ēdo vilajet iu dhane fqinjėve tė saj. Parė nga kėndvėshtrimi i interesave tona, ndryshimi mė i rėndėsishėm ėshtė qė Janina nuk ishte mė e Shqipėrise dhe se Vlora u kthye nė qendėr tė jetės sė hebrejve nė Shqipėri.

...................................................................

Refugjatėt hebrej.

Refugjatėt e parė hebrej tė kohėve moderne erdhėn nė Shqipėri nė vitin 1933, mė sė shumti prej Gjermanisė dhe Austrisė, nė rrugen e tyre drejt SHBA -ve, Afrikės sė Jugut, Turqisė e gjetke. Pak prej tyre, nė se ishte ndonjė, planifikonte tė qėndronte nė Shqipėri. Shqipėria ishte njė stacion i pėrshtatshėm nė rrugėn e gjatė pėr njė vend tjetėr.

Me rritjen e shqetėsimit qė lindi tek hebrejtė gjermanė dhe austriakė pėr tė ardhmen e tyre nėn rregjimin nazist, numri i atyre qė pėrpiqeshin pėr tė shpėtuar nga Europa u rrit menjėherė. Gjatė muajve tė parė tė vitit 1939, konsullatat shqiptare u mbushėn plot me hebrej tė cilėt kėrkonin viza hyrje. Nė fillim kėrkuesit ishin nga Gjermania dhe Austria por aty nga fundi i 1938 - tės dhe fillimi i '39 - tės atyre iu bashkuan edhe hebreje nga vende tė tjera nga Europa Qėndrore.

Pėr tė marrė njė vizė hyrje si pikė tranziti pėr tė ikur jashtė Europės nuk ishte e vėshtirė, pasi qeveria shqiptare ishte shumė liberale nė lėshimin dhe garantimin e vizave. Ēėshtja nuk qėndronte se a mund tė shkoje nė Shqipėri por si tė gjėndej rruga pėr njė vend tjetėr.

Ndėrsa numri i hebrejve qė futeshin nė Shqipėri rritej, mundėsitė pėr tė vajtur nė destinacion, zvogėloheshin. Nė atė kohe u mbajt njė konferencė ndėrkombėtare me pėrfaqėsues nga SHBA - tė, Italia dhe Shqipėria nė kėrkim tė njė vendi pėr refugjatėt hebrej. Italia shkoi deri aty sa ofroi njė vend pėr 5.000 refugjatė nė njė prej kolonive tė saj afrikane. Nė dimrin midis viteve 1938-1939, kuota amerikane pėr refugjatėt bėri tė pamundur garantimin e vizave pėr mė shumė hebrej. Konferenca u mbyll duke marrė shumė pak pėrsiper.

32

......................................................................................

Dukej qartė se kishte njė rritje tė numrit tė hyrjeve nė Shqiperi, nė njė kohė kur numri i tė larguarve po zvogėlohej. Nga fundi i po atij viti, numri i hebrejve u rrit zyrtarisht nė 350 por kishte shumė hebrej nė vend, shumica e tė cilėve me viza "turistike" ose "tranziti" tė skaduara.

Ambasadori Bernshtain bėri pėrgatitjet e nevojshme pėr vendosjen e hebrejve gjermanė dhe austriakė nė Shqipėri. Pėr shembull, nė shkurt tė vitit 1939, 100 hebrej tė cilėt erdhėn nga Viena u lejuan nė menyre legale tė vendoseshin nė Shqipėri: 60 prej tyre nė Tiranė dhe 40 nė Durrės.

Gjithashtu, 95 familje hebreje arritėn nė Mars tė vitit 1939. Mbreti Zog i lejoi hebrejtė qė tė vendoseshin nė Shqipėri, por ai pėr vete iku nė Greqi mė pak se njė muaj mė vone, pasi italianet e pushtuan Shqipėrine tė Premten e 7 Prillit 1939.

Me pushtimin italian tė Shqipėrise dhe me fillimin e luftės globale nė Shtator 1939, refugjatėt u detyruan qė tė pranonin faktin se ata duhej tė qėndronin nė Shqiperi deri nė mbarim tė luftės. Gjėrat dukeshin aq mirė pėr hebrejtė shqiptar dhe ata ndjeheshin aq tė sigurte sa qė pak vemendje iu ishte kushtuar fjalėve tė emigrantėve rreth tmerrit nė rritje nė vendet e Europės Qėndrore.

Gjėrat u ngatėrruan shumė lidhur me vendin se ku do tė ishin mė tė sigurinė hebrejtė. Njė hėrė e njė kohė rruga pėr tė shpėtuar kalonte nėpėr Shqiperi, ne Itali e mė tej. Pas fillimit tė luftės hebrejte gjermanė tė cilėt mundnin tė arrinin nė Itali futeshin ilegalisht nė Shqipėri.

Numri i refugjatėve qė arritėn nė Shqipėri llogaritej tė ishte me qindra nė mos me mijėra. Kėshtu ata ishin pėrplasur nė njė vend pėr tė cilin ambasadori Bernshtajn do tė shkruante: ''Nuk ka gjurmė tė ndonje diskriminimi ndaj tyre (hebrejve) pėr arsye se Shqipėria ėshtė njė ndėr tė paktat vende nė Europėn e sotme ku paragjykimi dhe urrejtja fetare nuk ekzistojnė."

33

.................................................................................

Qeveria shqiptare.

Qeveria shqiptare adaptoi rregulla tė ndryshme anti-hebreje gjatė periudhės sė viteve 1938-1939, bile qė pėrpara pushtimit italian. Ajo nuk pati as dėshirėn, por as kohėn e nevojshme pėr ti zbatuar kėto vendime. Dukej qartė sė kėto ligje ishin bėrė pėr tė kėnaqur italianet ndėrkohė qė nuk kishte as gadishmėrinė mė tė vogėl pėr t'i zbatuar ato. Praktikisht, ndaj hebrejve nuk ushtrohej asnjė kufizim i veēantė.

Njė ndėr kufizimet e zbatuara ndaj hebrejve ishte lėshimi i vizave vetėm pėr 30 ditė. Vizat turistike kishin vetėm emrin "turistike" pasi ato nuk respektoheshin si tė tilla prej "turistėve" hebrej. Kjo pėrbente mėnyrėn se si tė futeshin nė Shqipėri me qėllim qė tė shtrohej rruga se si tė shkohej diku tjeter. Kur kjo ishte e pamundur, "turisti" kthehej nė njė banor ilegal tė Shqipėrise.

Konsujt shqiptar u instruktuan tė hiqnin dorė nga tė lėshuarit e vizave turistike pėr hebrejtė. E megjithate ata vazhduan ta bėnin kėtė deri nė fillim tė Luftės Botėrore. Shumė konsuj, thjeshtė nuk i morėn parasyshe ato kufizime. Edhe pas fillimit tė Luftės sė Dytė, disa hebrej mundėn tė merrnin pėrsėri viza pėr tė hyrė nė Shqipėri, duke pėrdorur nė ndonjė rast edhe bakshishin.

Mbėshtetja financiare dhe forma tė tjera.

34

................................................................

Konsujt shqiptar po e lehtėsonin hyrjen e hebrejve nė Shqipėri. Ata pėrkundėr politikės zyrtare, vazhdonin tė lėshonin viza.

Italia ishte i vetmi vend mė tė cilin Shqipėria kishtė nėnshkruar njė traktat dhe ishte po Italia ajo qė e pushtoi nė Prill tė 1939 - tės. Me kėtė fakt mund tė spjegohet ngurrimi i Shqipėrisė pėr tė hyrė nė ndonjė traktat tjetėr qė prej Luftės sė Dytė Botėrore.

Italianėt rrallė mund tė bėheshin vegla tė bindura tė gjermanėve kur ishte fjala pėr hebrejtė. Prej dėshmive tė njerėzve del se jeta nė kampet e administruara prej italianėve nė Jugosllavi ishte e durueshme ndėrkohe qė ushtarėt italianė u ndihmuan hebrejve qė tė ēliroheshin nga kampet e tė shkonin nė Shqipėri. Kjo ndodhi nė atė kohė kur njė numėr i madh i hebrejve nga Europa po dėrgoheshin nė Poloni e Gjermani, drejt kampeve tė vdekjes.

Kur italianėt arritėn nė Shqipėri, ata shpallėn disa rregulla anti- hebreje ku ndėr tė tjera atyre u ndaloheshin veprimtaritė politike, sociale e kulturore. Nė krahasim me vendet tjera tė pushtuara, kufizimet ishin shumė mė tė lehta.

Gjatė kohės sė pushtimit italian tė Shqipėrisė, shumė refugjatėve hebrej nuk iu cenua jeta, bile edhe atherė kur ata nuk e fshihnin identitetin e tyre.

35

.......................................................................

Ata i festonin ditėt e shenjta dhe punonin pėr tė mbajtur veten siē mundeshin, derisa gjėrat u rrukullisen shumė shpejt me kapitullimin e Italisė dhe bashkimin e saj me aleatet nė vjeshtėn e vitit 1943. Gjermanėt erdhėn nė Shqipėri. Rreth 800 refugjatė hebreje nga Jugosllavia, Bullgaria, Gjermania, Polonia dhe Austria tė cilėt gjėndeshin nė Shqipėri edhe njė herė u ballafaquan me friken dhe nevojėn pėr tė gjendur vend pėr tu fshehur.

Nė ditėt e fundit tė pushtimit, italianet u urdhėruan qė t'i grumbullonin hebrejtė qė gjendeshin nė Shqipėri pėr t'i pėrqėndruar tė gjithė nė njė vend, nė shkollėn bujqėsore tė Kavajės. Ja se ēfarė ngjau mė pas:

Ushtarėt italian qė i ruanin hebrejtė duhej tė zevendėsoheshin prej ushtarėve gjerman. Komandanti italian e hapi derėn e shkollės pa ndrojtjen mė tė vogel dhe u tha te ngujuarve: Ikni! Ēfarė e bėn kėtė ndodhi edhe mė interesante ėshtė fakti se nuk gjėndet asnjė dėshmi qė tė vertetoje se nė Shqipėri ka patur kampe pėrqėndrimi apo dėshmi tė tjera tė cilat tė tregojnė pėr "transport" tė hebrejve pėr nė kampet e vdekjes.

Jakoel thotė se nganjėhere ai e ka tė vėshtirė t'i gjykojė italianėt. Me tė ardhur ata i institucionalizuan kufizimet ndaj hebrejve dhe dukej sikur donin qė t'i friksonin por, nuk i ndaluan qė tė punonin e tė fitonin. Ata hebrej qė ranė nė dorė tė italianėve nė pėrgjithėsi nuk u trajtuan keq.

Por nga ana tjetėr, kur Rafael Jakoel u arrestua i akauzuar pėr ndihmė ndaj partizanėve, italianėt dėshmuan se ato ishin tė vėrteta.

37

....................................................................

Territoret e aneksuara

Qė nė fillim gjermanėt paraqiten ligje pėr ndjekjen e hebrejve, ligje tė cilat ata i kishin vendosur edhe nė vende tė tjera tė pushtuara. Por ēuditėrisht ato ishin tė pazbatueshme nė Shqipėri. Pėr shembull, hebrejve nė territoret e aneksuara u kėrkohej qė tė vendosnin njė "J" ose "Jew" nė mėngėn e xhaketes ose diku nė rroba. Kėto rregulla as qė njiheshin nė Shqipėri.

Hebrejtė nė "zonat e aneksuara" nuk ishin aq fatlumė sa ē'ishin brenda vendit. Jeta nė "territoret e aneksuara" nuk ishte e sigurtė dhe ndodhte qė tė bėheshin pre e abuzimeve tė banorėve vendas.

Hebrejtė nga Serbia dhe Kroacia ia mbathen pėr tek kjo zonė ku ndjeheshin tė trajtuar mė mirė prej shqiptarėve dhe italianėve derisa edhe ketu mbrrine gjermanėt. Sidoqė tė ketė ndodhur, mėnyra mė tė cilėn shqipėtarėt i trajtuan hebrejtė mbetet e pakrahasueshme me atė ēfarė bėnė tė tjerėt ndaj tyre. Shqiptarėt as nuk i dorėzuan listat e hebrejve tek gjermanėt e as nuk morėn pjese nė arrestimin e tyre.

Nė Prishtinė, kryeqyteti i territoreve tė aneksuara, me kėrkesėn e gjermanve, autoritetet lokale i pėrpiluan listat e hebrejve. Kjo solli arrestimin e 60 burrave hebrej. Njė doktor simpatik shqiptar Spiro Lito, e bindi kryesinė e vendit qė tė mos lejonin dėrgimin e kėtyre 60 burrave nė Poloni, tė destinuar pėr shfarosje. Ai gjithashtu i bindi autoritetet gjermane se tė burgosurit hebrej ishin tė infektuar nga tifoja kėshtu qė duhej domosdoshmėrisht tė dėrgoheshin nė spitalet e Shqipėrisė pėr tė menjėanuar ndonjė epidemi. Hebrejtė u dėrguan nė Berat, u paisėn me dokumente false dhe u shpėrndanė nėpėr Shqipėri, mė sė shumti tek miqtė e Doktor Litos nė qytetet Lushnje, Shijak, Kavajė e Krujė.

Disa instruksione tė dhėna nga Ministri i Brendshem i Shqipėrise, shefit tė policisė sė territoreve tė aneksuara pėrbejne njė histori mė vete me njė fund pjesėrisht tė lumtur.

37

........................................................................

Motivimi nuk ėshtė i qartė por dihet se shumica shpėtuan.

Nė njė urdhėr tė lėshuar nga ministri, i datuar 20 Mars 1942, thuhej: "Tė gjithė hebrejtė tė cilėt kanė qenė brenda rajonit tuaj pėrpara ndarjes sė Jugosllavise duhet tė transferohen brenda tre ditėsh nė Berat. Ata nuk duhet tė ndalohen nė rrugėn e tyre. Nėqoftėse do tė kundėrshtojnė instruksionet e dhėna duhet tu bėhet e qartė se i pret deportimi. Hebrejtė tė cilėt kanė ardhur pas fillimit tė luftės do tė mbahen nė burg dhe ju duhet tė beni njė listė emėrore tė tyre.

Ministri duket tė ketė ndėrruar mėndje pasi dhjetė ditė mė vonė (me 1 Prill 1941) i rishikoi porosite: "Hebrejtė tė cilėt kanė ardhur pasi filloi lufta nuk do tė burgosen por do tė mblidhen nė njė fushe perqendrimi, pėr shkak se mund tė ketė femijė dhe gra midis tyre. Ju do tė koordinoni me autoritetet ushtarake pėr tė patur njė plan tė pėrbashkėt pėr tė gjithė Kosovėn. Pėr ata qė lufta i ka gjetur kėtu ndalohet deportimi pėr nė Berat deri nė njė urdhėr tė dytė."

Shefi i policise nuk u ngut qė tė kryente detyrat e dhėna. Me 20 Maj ai e njoftonte ministrin: "Burrat hebrej tė cilėt ishin nė rajon pėrpara luftės do tė dėrgohen nė Berat. Gratė dhe femijėt do tė lejohen qė tė qėndrojnė atje ku janė ose tė shkojnė nė Berat. Nė qoftėse ndokush qė ėshtė caktuar qė tė shkojė nė Berat gjėndet i sėmure, atėherė duhet pritur derisa sa ta marrė veten."

Me 5 korrik disa hebrej duhet tė kenė qenė nė burg pasi ministri urdhėronte: ''Hebrejtė tė cilėt janė nė burgun tuaj do tė ndahen nė katėr grupe dhe tė dėrgohen nė Kavajė, Krujė, Burrel dhe Shijak nėn kontroll policor. Ēdo pėrson ose familje ėshtė i lire qė tė zgjedhė kėdo qė do nė grupin e tij veēse ēdo grup duhet tė ketė afėrsisht tė njejtin numėr njerėzish.''

38

..................................................................

Urdhėri nuk thoshte: "hebrejtė tė cilėt erdhėn pasi filloi lufta" por thoshte, citojmė: "Hebrejtė tė cilėt janė nė burg" "Por nė vitin 1942, mundet qė hebrejte qė gjindeshin nė burg tė ishin po ata qė arritėn pasi filloi lufta por qė vazhdonin tė qėndronin fshehtas.

Eshtė e ēuditshme se si kishte shqetėsim pėr tė sėmuret hebrej, fėmijėt dhe gratė, pėr bashkimin e familjeve tė tyre, nė njė kohė kur flitej pėr fusha pėrqėndrimi. Ajo ēfarė ishte me tė vėrtetė diēka e mire ishte fakti se ata po shkonin drejt katėr qyteteve tė pėrmendura, (Kavajė, Krujė, Burrel dhe Shijak) pra nė Shqiperi, nė vendin emri i tė cilit do tė thoshte: JETE, megjithėse jo ēdokush e kishte atė fat qė tė arrinte atje.

Ishin ērregullimet e shumta dhe njė mungesė e theksuar formalitetesh qė i bėnte tė paqarta sa pėr ata "bashkėvuajtės" sa pėr ne sot ato fusha tė pėrqėndrimit.

Kėto fusha pėrqėndrimi ishin tė rrethuara me tela me gjėmba dhe me gardianė italiane. Dėshmitė ishin tė dyfishta: kėtu kishte rrethim me tela me gjėmba ku shtriheshin fushat e pėrqėndrimit tė ruajtura nga gardianė italianė, mė tej gjėndeshin hebrejtė qė niseshin pėr Kavajė ose qė interesoheshin pėr njė film, njė ndeshje futbolli apo njė festė fetare. Ky kontrast lidhet me dy gjėra: Sė pari rojet dhe zyrtarėt e kampeve as nuk kishin porosi tė qarta dhe as nuk ishin tė gatshėm qė t'i zbatonin ato; Sė dyti, ne nuk mund tė pėrgjithėsojmė prej atyre pak raporteve pėr kėto kampe pasi konditat ndryshonin substancialisht nga njė vend nė tjetrin dhe nga njė kohė nė tjetrėn.

Nė korrik tė vitit 1943, duke qenė ende nėn kontrollin italian, shefi shqiptar i policisė sygjeronte burgosjen e njė numri tė caktuar hebrejsh: " Sipas disa hulumtimeve tona, hebrejtė e listės sė mėposhtme janė tė rrezikshėm pasi ata bėjnė propogandė kundėr aksit (Romė-Berlin) dhe duan tė organizojnė aksione dhė tė mbajnė metingje. Nė mendojmė se kėta njerėz duhet tė hiqen prej kėtej sa mė parė qė tė jetė e mundur drejt njė fushe pėrqėndrimi pėr shkak se qėndrimi i tyre i metejshėm mund tė jetė i rrezikshėm pėr rregjimin."

39

..................................................................

Jo ēdo hebre nė territoret e aneksuara e pat atė fat qė ta dėrgonin nė Shqiperi. Numri i hebrejve tė mbajtur nė burgun e Prishtinės ėshtė i panjohur. Italianėt i dorėzuan tek gjermanėt ndėrsa kėta tė fundit i dėrguan nė Beograd ku dhe gjetėn vdekjen prej tyre. Ka shumė tė ngjarė qė kėta tė ishin hebrejtė tė cilėt shefi i policise i pėrshkruante si tė rrezikshėm. Nė prill tė vitit 1944, gjermanėt i transportuan 400 hebrej nga territoret e aneksuara pėr nė Bergen Belsen; 100 prej tyre mbijetuan.

Sipas njė raporti, numri i tė mbijetuarve nė Kosove ishte 60 pėr qint, shifėr qė e bėn atė njėren prej zonave me pėrqindjen relativisht mė tė lartė tė tė mbijetuarve nė Europėn e pushtuar.

Shėnime:

1.- Ambasadori Bernshtain zakonisht kupton numrin e hebrejve nė Shqipėri. P.sh.ai shkruan: "Janė vetėm njėqint hebrej nė tė gjithė vendin" Mendohet se ai kėtė e ka bėrė me qėllim.

A

Raport i zyrės sė policisė sė Prishtinės, 30 qershor 1943.

Solomon Hazmonay

40

...............................................................................

B

Raport i njė gruaje qė jetonte nė ato territore. Ajo ankohet se ishte arrestuar gabimisht pasi edhe pse ishte e lindur hebreje, ajo ishte shndrruar qė heret duke u martuar me njė kristian dhe ishte shkėputur nga origjina. Nuk gjėndet ndonjė rregjistrim i ndonjė ankese tė bėrė nga ana e saj por nė qoftėse ajo ishte e prekur si gjithė tė tjerėt, ankesa e saj eshte e pavlefshme.

C

Ky ishte njė emėr i vėnė qė kishte tė njejtin kuptim me fjalėn: kamp pėrqėndrimi. Kėto ishin kampe pėr civilėt dhe megjithėse shumica e njerėzve nė to ishin hebrej aty kishte edhe njerėz tė cilėt hapnin probleme. Kampet ishin tė rrethuara prej telash me gjėmba dhe ushtarėsh italianė. Sėmundjet nė kampe ishin tėrėsisht jashtė kujdesit dhe kontrollit. Barakat ishin prej druri dhe nuk kishin dritare. Krevatėt ishin po ashtu prej druri tė vendosur nė tre kate. Thjesht ishte njė vend i shėmtuar.

41

.....................................................................

Gjermanėt

Kėrkesat pėr listėn e hebrejve

Nė fund tė vitit 1943, gjermanėt iu kėrkuan drejtuesve tė bashkėsisė hebreje qė tė dorėzonin njė listė tė hebrejve qė jetonin nė Shqipėri. Me sa duket kjo kėrkesė naive ishte hapi i parė drejt transportimit tė hebrejve pėr nė kampet e pėrqėndrimit. Ata nuk e dhane listen e kėrkuar nė vitin 1943 por megjithėate i pėrfshiu frika se mos rregjenca do tė pajtohej mė gjermanėt dhe do tua dėrgonte listat e kėrkuara gjatė vitit qė pasonte.

Nė pranverėn e vitit 1944, nazistėt i kėrkuan zyrtarisht rregjencės listat si dhe grumbullimin e hebrejve nė njė vend.

Babai i Josef Jakoelit, Rafael Jakoel dhe xhaxhai i tij Mateo Matalia i kuptuan qartė qėllimet e gjermanėve pėr tė arrestuar tė tėrė hebrejtė e Shqipėrise. Si udhėheqės tė bashkesise ata u ankuan tek njėri prej rregjentėve, Mehdi Frashėri. Ky i fundit i kėshilloi ata qė tė takoheshin me Minsitrin e Brendshėm, XhaferDeva, i cili njihej si anti-semitist.

Ata qė shkuan tė takoheshin me Ministrin Deva, edhe pse e dinin rrezikun qė iu kanosej nga ky takim. Tė dy e pranuan sfiden duke iu lėnė familjeve lamtumirėn pėrpara se tė niseshin. Pėr ēudinė e tyre, nacionalizmi i Ministrit Deva e tejkalonte anti-semitizmin e tij; ai pranoi qė tė protestonte tek gjermanėt pėr rastin e tyre. Deva ia doli qė t'i bindtte gjermanėt qė tė tėrhqnin kėrkesėn pėr hartimin e listave tė hebrejve.

Kujtimet zbehen ndėrkohė qė koha kėrkon haraēin e vet. Ka edhe nje variant tjetėr tė kėsaj ngjarje me Xhafer Devėn: Ai i hodhi poshtė kėrkesat e gjermanėve dhe mė pas i njoftoi hebrejtė se gjermanėt e pranuan vendimin e tij, pra nuk ishte e nevojshme qė tė pėrpilohej lista. Nuk ka shumė rėndėsi se cili nga variantet ėshtė i vėrtetė pasi rrjedhoja ėshtė e njejta: Shqiptarėt nuk iu bindėn nazistėve pėr tua dorėzuar listat e hebrejve.

42

.....................................................................

Kur Ministri Deva e hodhi poshtė kėrkesėn e gjermanėve, gjithnjė sipas tė dhėnave, ai u tha gjermanėve se e vleresonte kėtė si njė shkelje flagrante tė marrėveshjes si dhe njė ndėrhyrje arbitrare nė punėt e brendshme tė Shqipėrise. Ai iu spjegoi pėrfaqėsuesve tė bashkėsisė hebreje pėrgjigjen qė u kishtė dhėnė nazistėve duke i siguruar ata se pėr sa kohė qė qeveria shqiptare do tė kishte force, hebrejtė nė Shqipėri, nuk kishin se pse tė kishin frikė. Ngjarjet e mėposhtme treguan vėrtetėsine e kėsaj deklarate.

Fakti qė qeveria dhe populli shqiptar nuk bashkėpunuan me gjermanėt nuk do tė thotė se rreziku ishte zhdukur si pėr hebrejtė ashtu edhe pėr muslimanėt dhe kristianet te cilėt i morėn ata nėn mbrojtje. Gjithkund rreth e rreth kėtij vendi, nga Korfuzi, nga Janina si dhe nga territoret e aneksuara, hebrejtė transportoheshin drejt kampeve tė vdekjes. Rėndėsia e kundėrshtimit tė kėrkesės pėr dorėzimin e listave tė hebrejve nuk mund tė mos vlerėsohet. Ka njė lidhje tė padiskutueshme midis listės qė nuk u dorėzua dhe numrit tė atyre qė mbijetuan. Shembulli i Greqise e ilustron mė sė miri, kėtė. Nė Selanik, listat e kėrkuara nga nazistėt u dorėzuan dhe kjo bėri qė tė mbijetuarit tė ishin jo mė shumė se dhjetė pėr qint. Nė Athinė listat nuk u dorėzuan dhe tė mbijetuarit ishin pesėdhjetė pėr qint.

Bisedimet

Jakoel tregon pėr pėrvojėn e tij kur ai dhe tre hebrej tė tjerė tė rinj po kėrkoheshin nga gestapo. Tre tė tjerė u kapėn prej nazisteve. Pleqtė e bashkėsisė hebreje tė Vlorės u pėrpoqėn qė tė bisedonin pėr lėshimin e tyre. Ata arritėn qė tė futeshin tek shefi i Gestapos nėpėrmjet tė njė ndėrmjetėsi. Ndėrkohė njeri prej tė treve arriti tė njoftonte vėllain e tij dhe t'i thoshte se lėvizjet e tij ishin nėn vėzhgim, kėshtu qė duhej tė bėnte kujdes pėr pjesėn tjetėr tė familjes. Pėrfaqėsuesi i gjeneralit Futztun, shefi i gestapos iu ofroi atyre lirimin kundrejt njė pagese tė konsiderueshme nė tė holla. E vetmja garanci qė gjermanėt jepnin nė kėtė pazar ishte "fjala e nderit" e shefit tė gestapos. Me tė paguar mitin e kėrkuar tė katėr hebrejtė u liruan.

43

......................................................................

Thuajse i njejti incident i ndodhi Pepe Levit i cili kundėrshtoi qė tė punonte si informator pėr gjermanėt. Ai e ndjeu rrezikun e vdekjes ndaj pėrpara sė tė shkonte pėr tė rrėfyer tek gjermanėt vendimin qė kishte marrė, i dha lamtumiren familjes sė tij. Pa hyre tek detajet se si ndodhi, fakt ėshtė qė gjermanėt pasi e dėgjuan refuzimin ndaj kėrkesės sė bėrė prej tyre pėr tu kthyer nė njė informator tė gestapos, e lanė qė tė shkonte. Nuk ka spjegim tjetėr veē atij qė Rajhut tė Trete i ishte afruar fundi dhe megjithėse gjermanėt po e pėrshpejtonin punėn e makinerise sė tyre vrasėse, oficerė tė veēantė tė ushtrisė gjermane nuk dėshironin qė emri i tyre tė lidhej me vrasje hebrejsh.

Ndodhia e mėposhtme mund tė merret si e fundit me hebrejtė e Vlorės. Nazistėt kishin pėrgatitur njė listė bashkė me adresat dhe kishin planifikuar qė pikėrisht nė mėngjesin e asaj dite kur ata do ta lėshonin Vlorėn, t'i arrestonin tė tėrė hebrejtė. Ata e ndjenin sė fundi ishte afruar. Ditėn kur gjermanėt do tė iknin, partizanėt zbritėn nga kodrat dhe e rrethuan qytetin. Ata filluan tė kėndonin e tė kėrcenin siē ishte zakoni i tyre pėrpara se tė fillonin betejėn, si formė e luftės psikologjike. Pushtuesi vendosi ta lėshonte qytetin natėn, pa e pritur mėngjesin. Kėshtu hebrejtė e Vlorės shpėtuan.

44

...........................................................

Tani qė Shqipėria ėshtė "hapur", ne mėsuam pėr herė tė parė historine e jashtėzakonshme se si shqipėtarėt i mbrojtėn hebrejtė gjatė pushtimit italian dhe gjerman. Dihet historia rrėnqethėse e shpėtimit tė hebrejve tė Danimarkės. Historia e shpėtimit tė tyre nė Shqipėri ishte varrosur pėr katėr dekada, pėr shkak tė politikės anti-izraelite dhe izolacioniste tė njė diktatori komunist.

Asnjė hebre shqiptar nuk u vra gjatė Holokaustit . Po ashtu ēdo hebre grek, gjerman, jugosllav apo austriak qė pat fatin tė prekte nė tokėn shqiptare, shpėtoi pėr mrekulli. Historia shqiptare ėshtė pa dyshim mė e veēanta edhe pėr faktin se shumica e fisnikėve shpėtimtar tė hebrejve ishin musliman, ndonėse kishte gjithashtu edhe ortodoks dhe katolikė.

45

....................................................................

Ndersa vetė djalli rendte si i ēmendur nėpėr Europėn e pushtuar nga fashizmi, Shqipėria ishte kthyer, siē e quante njė hebre i shpėtuar aty, nė njė "kopėsht tė Adamit" pėr refugjatėt hebrej. Mė poshtė do tė gjeni atė ēfarė i ndodhi njė familje hebreje, refugjate nga Jugosllavia.

Kur gjermanėt i vunė nė jetė ligjet raciste, kjo familje me identitet tė fallsifikuar shkoi pėr tė shpėtuar nė Jugosllavinė Jugore e cila ishte aso kohe nėn kontrollin italian. Italianėt e arrestuan pėr hyrje ilegale dhe e vendosėn nė njė kamp- burg, ku gjėndeshin edhe familje tė tjera hebreje. Italianėt ishin njerzorė nė trajtimin qė u bėnin hebrejve nė kėtė kamp familjesh dhe nganjėherė i lejonin burrat qė tė punonin nė tregėti ose nė profesionet e tyre. Edhe fėmijėve tė tė burgosurve u lejohej qė tė loznin me femijėt e rojeve.

Shqetėsimet filluan bashkė me ankesat pėr mbi-popullim tė kampit. Kur hebrejte u ankuan, italianėt ua bėnė tė njohur kėtė gjermanėve tė cilėt u paraqitėn tė gatshėm pėr ta trajtuar ēėshtjen siē dinin ata. Tė nesėrmen, ata shkuan tek kampi, morėn gjysmėn e hebrejve qė ndodheshin aty, i dėrguan tek njė pyll afėr Prishtinės dhe i pushkatuan pa as mė tė voglėn mėshire.