- Nga kopertina deri ne faqen 26 eshte sejvuar me kete emer: Alban

tė cilėt i shpėtuan hebrejte

nga Holokausti

Shkruar nga Harvey Sarner

t'i dorėzonte ato. Si pėrgjigje ndaj kėsaj,

populli shqiptar, musliman apo kristian pa dallim,

njerzor duhej tė gėzonte nderin qė i takonte.

Pėrktheu nga anglishtja

Mal Berisha

Joe DioGuardi

Shtypur nė Shtėpinė Botuese KOHA, Tirane 1998.

............................................................................................

Shtypur nė Shtetet e Bashkuara te Amerikės

Botimi i Parė

1997

""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""

Published by Brunswick Press

Po. Box. 2244 Cathedral City, CA 92235

Co-published by the Frosina Foundation

"""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""

..............................................................................................

LIDHJA QYTETARE AMERIKANO - SHQIPTARE

Nė tėrė historinė e tyre tė gjatė, shqiptarėt e kanė dashur dhe inkurajuar paqen dhe bashkėpunimin midis popujve. Ata i kanė mirėpritur vizitorėt e huaj ne brigjet e tyre duke shpalosur shpirtin e tyre miqėsor. Kur refugjatet hebrej e gjetėn rrugėn e shpėtimit nėpėr Shqipėri, populli shqiptar iu dha atyre strehė dhe mbrojtje pa marrė parasyshė rrezikun qė sillte ky veprim.

Gjate pushtimit fashist ne Shqipėri, sikundėr edhe ne vendet e tjera te pushtuara gjatė Luftės sė Dytė Botėrore, autoritetet naziste e mbajtėn nėn vėzhgim tė rreptė popullatėn hebreje duke u pėrpjekur tė rregjistronin secilin prej tyre qoftė vendas apo i ardhur. Hebrejtė nė Shqipėri lėviznin sa nė njė qytet nė njė tjetėr por mė sė shumti nė Vlorė dhe Durrės pėr vetė rėndėsinė strategjike qė kishin kėto qytete. Nė njė kohė kur nazistėt i kėrkonin hebrejte jo-shqiptar, shqiptaret pa marrė parasysh asnjė rrezik i ndihmuan ata fshehtas qė tė mos dorėzoheshin e mė pas tė dėrgoheshin nė kampet shfarosėse naziste.Nė shtėpitė shqiptare ata gjetėn bukė, strehė, mjete jetese e ngrohtėsi familjare njerėzore.

Janė tė shumta rastet kur familjet hebreje pėr t'i shpėtuar rrezikut kalonin nga njė familje tek tjetra, nga njė fshat nė njė tjetėr dhe nga njė qytet tek tjetri. Disa herė atyre iu siguruan pasaporta false nga mikėpritėsit e tyre shqiptar. Ata provuan tė veshnin edhe rrobet e fshatarėve shqiptarė te cilat ata vetė ua jepnin vetėm e vetėm pėr tė mos i lėshuar nė duart e nazistėve. Nė kėto pėrpjekje mbinjerėzore, shqiptarėt jo rrallė u bėnė pre e ndjekjeve, persekutimit e rrezikut pėr jetėn e tyre.

Liga Civile Amerikano - Shqiptare u themelua nė Janar tė vitit 1989 pėr tė shprehur vullnetin e 400.000 shqiptaro-amerikanėve pėr ruajtjen e identitetit kombėtar dhe shqetėsimin pėr gjendjen e shtatė milionė shqiptarėve tė cilėt jetojnė ndamas nė atdheun e tyre Ballkanik, Shqipėri, Kosovė, Maqedoninė Perėndimore, Serbinė Jugore, (Preshevė ), Veriun e Greqisė ( Ēamėri) e nė Mal tė Zi.

III

..............................................................................................

Si njė antar i Dhomės sė Pėrfaqėsuesve nga viti 1985 deri mė 1989 dhe si kryetar i Lidhjes Qytetare Shqiptaro-Amerikane, qė nė atė kohė e kam ngritur alarmin nė mėnyrė tė pėrsėritur rreth trajtimit brutal qė Sllobodan Milosheviē i bėn popullit shqiptar nė Kosovė dhe nė pjesė tė tjera tė Ballkanit tė influencuara prej tij. Gjate shumė udhėtimesh nė Kosovė, Maqedoni e Shqipėri kam drejtuar delegacione kongresmenėsh, aktivistėsh tė Drejtave tė Njeriut si dhe gazetarėsh, pėr tė vėnė nė pah kushtet e tmerrshme nėn tė cilat shqiptarėt kanė qenė tė detyruar tė jetonin - nėn komunizėm nė Shqipėri pėr pesėdhjetė vjet qė nga mbarimi i Luftės sė Dytė Botėrore dhe nėn regjimin armiqėsor sllav nė ish - Jugosllavi.

Udhėtimin tim tė parė nė Shqipėri e kam bėrė nė qershor tė vitit 1990 sė bashku me kongresmenin Tom Lantosh, njė hebre hungarez i shpėtuar nga Holokausti. Gjatė kėtij udhėtimi na u dha mundėsia qė tė shtinim nė dorė njė dosje e cila pėrmbante dokumente mbi veprat heroike tė shqiptarėve, deri atėherė tė papublikuara, ku bėhej fjale pėr shpėtimin e hebrejve gjatė luftės sė Dytė Botėrore. Nė tė vėrtetė, ishte vetė presidenti i atėhershėm komunist i cili e ndjente frikėn e ndryshimeve tė detyrueshme, ai qė ia dorėzoj zotit Lantosh dosjen, me synim qe tė fitonte simpatinė e tij. Mė tej, mbas kėrkimesh tė pandėrprera u arrit qė Yad Vashemi tė njihte kombin shqiptar pėr veprimet e tij unike si njė komb fisnik i cili kishte ditur dhe guxuar tė mbronte jo vetėm hebrejtė e vet por gjithashtu edhe te gjithė ata qė i kishin ikur nazizmit nga Europa dhe ishin strehuar nė Shqipėri. Ky liber dėshmon qartė se sa tė shtrenjte e ka populli shqiptar lirine, jo vetėm pėr veten e tij por edhe pėr tė tjerėt. Vepra e fisnikėve shqipėtar bėn qė tė krenohemi pėrpara botės sė qytetėruar por edhe tė kėrkojmė prej saj qė tė mbajė tė njėjtin qėndrim ndaj kėrkesave tona tė ligjshme humane e kombėtare.

Botimi i kėtij libri ėshte homazh ndaj virtytit shqiptar deri tani jo dhe aq tė njohur. Nė tė njejtėn kohė ai ka filluar te kete ndikim te madh tek njerezit qe e lexojne duke i sensibilizuar ndenjat e tyre ndaj nje kombi te tille.

Por qėllimi tjetėr po kaq i madh ėshtė qė tu tregojė shqiptarėve kudo nė botė se kombet e forta mund tė ngrihen edhe pas dymijė vjet pėrpjekjesh mbinjerėzore. Qė tė arrihet deri aty mė sė pari duhet kontributi i ēdo individi tė kombit, i harmonizuar me veprimet kolektive. Nė kėtė drejtim ēdo shqiptari, kudo qė ndodhet i bie barra tė mendojė pėr tė ardhmen e kombit tone.

Me rastin e botimit shqip tė kėtij libri dėshiroj tė falenderoj tė gjithė miqtė e mij tė Lidhjes Qytetare Shqiptaro - Amerikane, shumė miq tė mij hebrej nė ShBA dhe nė botė si dhe pėrkthyesin, mikun tim Mal Berisha, pėr dėshiren qė shfaqi pėr ta sjellė tek shqipėfolesit kėtė histori pėr tė cilėn ēdo shqiptar duhet tė ndjehet krenar.

Tel: (914) 762-5530

IV

..............................................................................................

Shpėtimi nė Shqipėri, shkruar nga Harvey Sarner, njė filantrop amerikano - hebrej, ėshtė njė pasqyrė historike shumė e veēantė ku tregohet se si shqiptarėt e rrezikuan jetėn e vet pėr t'i mbrojtur hebrejtė shqiptarė dhe ata tė huaj gjatė kohės sė Holokaustit.

Raportet se si danezėt dhe bullgarėt morėn mbi vete rrezik tė madh pėr t'i shpėtuar bashkėqytetaret e vet hebrej, janė tė mirėnjohura nėpėrmjet tė studimeve historike dhe dokumentare. Mbetet tė ndriēohet e njėjta histori e guximit dhe humanizmit tė shumė shqiptarėve gjatė ditėve tė errta tė Luftės sė Dytė Botėrore e cila ėshtė e panjohur pėr shumicėn e amerikanėve, pasi asnjė kėrkim ose studim i njėmendtė shkencor nuk ėshtė bėrė mbi kėtė temė.

Pra kjo ėshtė njė histori qė duhet tė tregohet dhe njė histori e tillė prej sė cilės na nevoitet tė mėsojmė shumė e mė shumė. Harvey Sarner i ka bėrė njė shėrbim tė madh kėsaj ēėshtje, duke i mbledhur episodet e historisė sė sakrificės dhe humanizmit tė popullit shqiptar pėr mbrojtjen e jetėve tė hebrejve.

Ky libėr pėrshkruan gjithashtu shumė shembuj, nė tė cilėt shqiptarėt demonstruan angazhimin e tyre ndaj paqės dhe drejtėsise. Nė fillim tė kėsaj dekade populli shqiptar i hoqi qafe prangat e komunizmit dhe pėrqafoi demokracinė. E megjithate pėr shkak tė mosnjohjes sė rrugėve qė tė ēojnė nė demokraci, ligjeve tė ekonomisė sė tregut tė lirė, Shqipėria ėshtė ballafaquar pėrsėri me trazira politike, ekonomike dhe sociale te epokės post - komuniste.

V

..............................................................................................

Pėrtej kufijve tė shtetit shqiptar jeton njė popullatė e madhe, etnikisht shqiptare, ne Kosove dhe Maqedoni. Ndėrsa kėta shqipėtar flasin tė njejtėn gjuhė, kanė tė njėjten kulturė, vlera dhe angazhime ndaj drejtėsisė si dhe tė afėrmit e tyre qė jetojnė brenda kufijve tė Shqipėrisė, ata janė ballafaquar me njė situatė tjetėr tė ndryshme nė tokat e tyre stėrgjyshore.

Shqiptarve tė Kosovės u janė mohuar edhe tė drejtat mė elementare. Autonomia qė ata gėzonin mė parė nė ish - Jugosllavi, ėshtė kufizuar sistematikisht e mė pas ėshtė shkatėrruar nėn njė rregjim tė ashpėr nacionalist serb i cili ka ardhur duke u bėrė gjithnjė e mė agresiv gjatė dhjetė vjetėve tė fundit. Shqiptarėt tė cilėt kėrkojnė tė ushtrojnė tė drejtat e tyre themelore civile, u janė nėnshtruar arrestimeve sistematike, rrahjeve, torturave dhe, edhe mė keq se kaq, kohėve tė fundit janė bėrė objekt i veprimeve tė dhunshme ushtarake dhe spastrimit etnik prej autoriteteve serbe.

Shqiptarėt nė Maqedoninė fqinje janė tė ballafaquar gjithashtu me diskriminimin. Pėrpjekjet pėr tė hapur njė universitet me njė program mėsimor nė gjuhėn shqipe dhe pėr tė ngritur njė flamur shqipėtar pėrkrah me atė maqedon nė Gostivar, janė ndaluar me dhunė policore.

Eshtė njė ironi tragjike qė fėmijėt, nipėrit dhe mbesat e shqiptarėve tė cilėt i ndihmuan hebrejtė nė Shqipėri qė tė shpėtonin gjatė Luftes sė Dytė, tani ballafaqohen me diskriminim e dhunė nė Kosove e Maqedoni. Eshtė e rėndėsishme qė tė kuptohet se pikėrisht e kaluara e shqiptarėve ėshtė njė ndėr arsyet qė ne ju ftojme qė tė gjeni kohė pėr tė lexuar librin "Shpėtimi nė Shqipėri". Kjo ėshtė njė histori prej sė cilės mund tė fitojė ēdo njeri prej nesh. Nė tė njejten kohė ne duhet tė angazhohemi pėr tė parė se si fėmijėt, nipėrit dhe mbesat e atyre heronjėve trima, historia e tė cilėve pėrshkruhet nė kėtė botim, na thėrret qė tė mos bėhemi viktima tė forcės sė tė keqes dhe shtypjes e cila nė ēdo kohė punon pėr tė shtypur liritė njerzore.

(Firma) (Firma)

..................................................................................

Tė pėrmendėsh Holokaustin do tė thotė tė evokosh errėsirėn, imazhin e pashpresė. Edhe nė ato kohėra tė terrorit, tiranisė, torturės, vdekjes dhe pashpresės, gjėndej njė dritė qė regėtinte, njė dritė qė kurrsesi nuk donte tė shuhej. Si njė fėmije i Holokaustit - njė fėmije i fshehur - unė i shpėtova makines vrasėse naziste, sepse dikush mė ndihmoi qė tė mbetesha njė dritė e ndezur.

A ishte njė pėrson i vetėm, apo njė grup i njė lloji tė veēantė njerėzish qė u ndihmuan hebrejve? Pėr mė tė shumtėt e njerėve ishte mė lehtė tua kthenin krahet, tė shikonin hallet e tyre dhe tė mos pėrziheshin ne punė aq tė rrezikshme tė atyre kohėve tė vėshtira.

Sidoqoftė ishin ata tė paktė njerėz trima tė cilėt guxuan tė ndihmonin hebrejtė, bile edhe kur vetė jetėn e vet dhe tė fėmijėve e vunė nė rrezik. Shpirtra tė tillė pėrbėjnė larminė e rracės njerėzore. Ata vinin prej tė gjitha udhėve tė jetės - puntorė fabrikash dhe fermash, mjekė dhe juristė, priftėrinjė dhe murgesha. Ata vepruan here here individualisht, e here here si pjesė e grupeve tė padukshme.Por pat raste kur ata vepruan si komb edhe pse pėr vete ishin tė pushtuar nga nazizmi:

Shumė prej ketyre akteve tė guximshme janė tashmė tė njohura. Oskar Schinder dhe "lista" e tij e famshme nė Gjermani; murgeshat nė manastiret e Belgjikės e tė Francės; Populli i Danimarkes i cili nėn udhėheqjen e mbretit tė vet me pėrpjekje tė guximshme mundi t'i shpėtonte hebrejtė e vet pėrveē katėrqintve qė ishte e pamundur; Bullgaria dhe Finlanda tė cilat kundėrshtuan me vendosmėri kėrkesat e nazistėve pėr dorėzimin e hebrejve.

Dhe tani le t'i kthehemi njė historie ende tė pa treguar.

VII

.................................................................................

Ajo pėrmban faktin e spikatur qė populli shqiptar, shumica e tė cilit pėrbėhet prej muslimanesh, e mbrojti dhe e ruajti tė tėrė popullsinė hebreje. Ky komb i vogėl, jo vetėm qė i mbrojti "hebrejtė e vet" por nuk lejoi asnjė hebre tjetėr i cili fatmirsisht kishte arritur nė kėtė vend, tė dorėzohej tek nazistet. Rrjedhoja e njė pėrpjekje tė ngjashme me atė tė Davidit nuk mund tė neglizhohet vetėm pse numri i hebrejve ne Shqipėri nuk i kalonte tė njėmijėt

Ēdo jetė njeriu e shuar pėrmban historinė e njė trashėgimie tė jashtėzkonshme. Pa marrė parasyshė rreziqet me pasoja tė pallogaritshme, shqiptaret i bėnė ballė forcės kryqėzuese tė nazistėve dhe me kėtė ata i bėne vend vetes nė histori si njė komb midis kombeve fisnike.

Nė mbarim tė vitit 1944, Enver Hoxha e shpalli Shqipėrine njė shtet komunist dhe vet u kthye nė njė diktator absolut. Historia se si shpėtuan hebrejtė nė Shqipėri ka qenė e varrosur pėr dekada tė tėra pėr shkak tė politikės sė tejskajshme izolacioniste tė udhėheqjes totalitare tė Shqiperisė. Megjithatė, e drejta nuk humb kurrė. E kur ėshtė fjala pėr Holokaustin, kjo fjalė e urtė merr njė vlerė tė re: Pėrpjekjet heroike tė shqiptarėve Fisnike duhet t'i behėn tė njohura njerėzimit.

Pa u zgjatur, historira si kjo tregojnė qartė se brenda vetvetes njerėzimi pėrmban raste nga mė tė ndryshmet. Rasti i Shqiperise pėrbėn njė model qė mund tė frymezojė luftėn kundėr fanatizmit tė sėmure dhe shtypjes... tė cilat fillojnė gjithmonė si pa u ndjerė, pėr tė patur pėrfundime tė tmerrshme. Kjo e riforcon besimin se njerėzimi nuk do ta kėrkojė forcėn tek e keqja por tek heronjtė e vet. Shqipėria pėrbėn njė shembull pėr kėtė..

Abraham H. Foxman.

i Lidhjes se pėr Mbrojtjen e

Hebrejve

VIII

...................................................................................

PERMBAJTJA

Kongresmenėt, Tom Lantosh (Kaliforni) dhe Benjamin Gilman, (Nju Jork).......................................................VI

Lidhja e Anti - Defamacionit..................................VIII

Harvey Sarner.............................................................1

Hartė............................................................................30

Bibliografi...........................................................95

Fotografi.........................................................97-105

***************************************************

Shqipėria nė luftė..................................................4

Lufta civile

Kapitulli i dytė

Emigrimi.................................................................8

Vlora

Ambasadori Bernshtain dhe Mesia fallse................16

Mesia fallse

Korfzi

Kapitulli i Pestė.

Periudha midis luftrave.........................................26

Refugjatėt hebrej.................................................32

Territoret e aneksuara

Bisedimet.

Fisniket dhe Holokausti............................................45

Kapitulli i Nentė

Te mbijetuarit tregojnė historitė e tyre...................58

Kapitulli i Dhjetė

Shqipėria sot.

Ky liber i kushtohet

Kujtimit tė Josef Jakoel

Tokės sė Premtuar

..............................................................................................

Hyrje

Ky liber nuk ėshtė njė histori e plotė e Shqipėrise, bile as njė histori e hebrejve nė Shqipėri. Ajo qė e ka nxitur shkrimin e tij ka tė bėjė me tėrheqjen e vėmėndjes sė atyre njerėzve tė cilėt nuk kanė dėgjuar pėr veprėn e mrekullueshme qė populli shqiptar bėri ndaj hebrejve, qofshin ata vendas apo tė huaj pėr t'i mbrojtur nga Holokausti. Fakti qė kjo histori e mrekullueshme nuk ėshtė rrėfyer deri mė sot, lidhet drejtpėrsėdrejti me izolimin e thellė qė e shoqėroi Shqipėrine, nėn diktaturėn komuniste qė nga fundi i Luftės sė Dytė Botėrore e deri ne fillim te viteve '90.

Unė kisha mėsuar gjithashtu faktin befasues se Shqipėria ishte nje vend qė ishte pushtuar nga fashistėt por qė e shmangu persekutimin gjerman ndaj hebrejve duke mbajtur rekordin 100% tė shpėtimit tė tyre. Po ashtu isha befasuar nga fakti se nė fundin e Luftės sė Dytė Botėrore, Shqipėria ishte i vetmi vend qė kishte mė shume hebrej se sa kishte patur nė fillim tė saj.

Njė hebre amerikan, Herman Bernshtain, kur shėrbente si Ambasadori i SHBA - ve nė Shqipėri, nė vitet '30 e ka vlerėsuar popullin shqiptar si populli mė pak anti - semitist nė bote.

1

...............................................................................

Qė nga viti 1967 deri nė fund tė vitit 1990, Shqipėria ishte njė shtet ateist dhe njė shoqėri e mbyllur, nė tė vėrtetė aq e mbyllur sa qė vlerėsohej si njė krim po tė lexoje literaturė tė huaj dhe aq ateist sa njeriu nuk mund t'i vinte emėr fetar ose biblik fėmijės sė tij. Ndryshimet qė bėri Shqipėria duke kaluar nga njė vend i mbyllur dhe shoqėri ateiste nė njė vend qė po shkonte drejt demokracisė dhe tregut tė lire u bėnė nė tė njėjten kohė me emigracionin e hebrejve drejt Izraelit.

Jakoel i karakterizon hebrejtė shqipėtar si pasardhės tė "romaniotėve", trashėgimtar tė njė kulturė tė lashtė hebreje. Shumė pak shkruhet nė Enciklopedinė Hebreje rreth romaniotėve, bile sipas Jakoelit edhe ato qė shkruhen nuk i afrohen aq shumė tė vėrtetės. Romaniotėt dallohen nga zakonet, por nuk ka asnjė dyshim se ata janė hebrej.

Ē'ėshtė e vėrteta, shpesh kemi tė bėjmė me tė dhėna kontradiktore. Me dėshirėn e mirė pėr t'i ēuar ato drejt njė minimumi tė mundshėm, le tė kthehemi tek qėllimi ynė kryesor: Ēfare ka ndodhur me hebrejtė nė Shqipėri dhe sa ka qenė numri i tyre ndėr kohra?

Harvey Sarner

Palm, Springs, California.

2

Shėnime:

1.- Familja hebreje Ardet ėshtė vrarė prej nazistėve pasi ishin arrestuar si familje partizane e jo si hebreje.

2.- "Fisnikė jo hebrej" quhen ata persona tė cilit kanė rrezikuar jetėn e tyre pėr tė strehuar hebrejtė gjatė kohės sė Holokaustit.

Me 7 prill 1939, Shqipėria u sulmua prej forcave tė ushtrise italiane dhe njė javė mė vonė i gjithe vendi u shkel prej ushtarėve italianė. Italianėt i zunė portet shqiptare pa hasur nė ndonjė rezistencė tė madhe. Mbreti italian e uzurpoi kurorėn mbretėrore shqiptare duke ia bashkėngjitur atė Perandorisė sė tij.

Pushtimi i Shqipėrise nuk ishte pa rrezik pėr italianėt. Natyra malore e vendit dhe mundėsia e armatosjes sė popullsisė nga ana e mbretit Zog, paraqiste njė rrezik pėr luftė tė gjatė guerrilase.

Mbreti Zog dhe shumica e oborrtarėve tė tij ikėn nė fillim nė Greqi dhe mė pas nė Angli. Ai ishte i pasuksesshėm nė pėrpjekjet e tij pėr tė formuar njė qeveri nė mėrgim si ato qė u krijuan prej qeverive tė tjera tė vendeve tė pushtuara.

Greqia

Pėr italianėt, Shqipėria ishte rruga pėr nė Greqi, njė rrugė nė tė vėrtetė e vėshtire. Me 28 Tetor 1940, italianėt pasi kishin pushtuar Shqipėrinė, e kaluan kufirin greko - shqiptar dhe i ranė Greqise. Grekėt i mposhtėn italianėt brenda jo mė shumė se dhjetė ditėve. Qė prej 22 nėntorit, nė Greqi nuk gjėndej mė asnjė kėmbė italiani.

4

.....................................................................................

Grekėt kaluan nė ofensivė dhe kapen njėrėn prej bazave detare italiane si dhe mbajtėn pikėn kyē, Korēėn, derisa gjermanėt hynė nė luftė nė Prill te vitit 1941. Pushtimi gjerman shkaktoi tėrheqjen e forcave greke nga Shqipėria.

Asnjėra palė nuk ishte e qartė rreth ushtrisė shqiptare. Grekėt kishin tė dhėna se 3.000 shqiptarė tė armatosur luftonin kundėr italianėve por megjithatė nuk bashkėpunonin me ta. Aty nga viti 1942, partizanėt shqipėtar e rriten veprimtarinė e tyre dhe nė fund tė po atij viti, pjesė tė vendit kishin dale nga kontrolli italian.

Nuk mund tė mohohet fakti qė edhe nė Shqipėri, si nė shumė vende te tjera europiane, kishte kuislingė, se kishte po ashtu njė parti fashiste e cila bashkėpunonte me ta. Kolaboracionistėt ishin vetėm njė grusht ndėrsa partizanėt numėroheshin me mijėra. Nuk ka asnjė tė dhėnė qė tė tregojė se partizanet iu kanė kushtuar ndonjė vemendje tė veēantė hebrejve.

Nė Shqipėri kishte plot njerėz tė cilėt e admironin kulturen dhe arsimin gjerman por qė nuk e lidhnin atė me nazizmin. Perkundrazi, ata ushqenin urrejtje tė thellė ndaj tij. Kishte familje qė i kishin dėrguar fėmijet qė pėrpara luftės nė Gjermani apo Austri pėr t'i arsimuar por ata nuk kishin lidhje me ideologjinė naziste dhe as me pushtuesit nazistė.

Nė prag tė pushtimit numėroheshin 33 familje tė njohura hebreje shqiptare. Pjesa mė e madhe e tyre (15 familje) jetonin nė Vlorė. Pjesa tjetėr gjėndej e shpėrndarė nė tė gjithė vendin.

Ka patur gjithashtu njė numėr tė panjohur hebrejsh tė huaj, shumica e tė cilėve kalonte tranzit. Ky grup i dytė ndryshonte numerikisht nga dita nė ditė por mbetej gjithnjė me tre shifra.

5

.................................................................................

Hebrejtė nuk ishin tė zgjedhshėm pėr t'u bėrė anėtar tė partisė fashiste, dhe as qė mund tė thuhet nė se ndonjėri do t'i ishte bashkuar asaj edhe nė se do tė ftohej. Hebrejtė nuk pranoheshin tė shėrbenin nė ushtrinė shqiptare gjatė atyre viteve.

Hebrejtė shqiptarė shėrbyen mė sė shumti pėrkrah shqiptarėve nė luftėn partizane. Pepe Biro Kantos doli partizan dhe qėndroi nė ushtrinė shqiptare edhe pas luftės duke marrė edhe grada tė larta. Dario Zhak Artiti, David Kohen, Ruben Zhak, Josef Bivas gjithashtu dolėn partizan.

Nė gusht tė vitit 1943, aleatet po pėrgatitnin pushtimin e Shqipėrise nė bazė tė njė plani tė bėrė pėrpara dhe gjatė pushtimit italian. Situata ndryshoi me shpejtėsi me kapitullimin e Italise. Ushtarėt e mbetur italianė u ndanė pjesė, pjesė: Disa kaluan nė anėn e partizanėve shqiptarė ndėrsa pala tjetėr u rreshtua pėrkrah gjermanėve.

Gjermanėt arritėn nė Shtator, 1943. Me tė arritur ata zevendėsuan qeverinė e mėparshme me njė rregjencė tė pėrbėre prej katėr vetėsh tė drejtuar nga Mehdi Frashėri, Kryeminister.

Rregjenca veproi nė pėrputhje mė njė marrėveshje me nazistėt gjermanė e cila lejonte lėvizjen e kėtyre tė fundit nė tėrė territorin e vendit. Si shpėrblim ndaj kėsaj, gjermanėt nuk do tė ndėrhynin nė punėt e brendshme tė qeverisė. Kjo fraze "punėt e brendshme" mori njė rėndėsi tė posaēme pėr fatin e hebrejve, kur gjermanėt i kėrkuan regjences qė tu dorėzonte listat e tyre nė tėrė Shqipėrinė.

Marrėveshja nuk u pėrfill nga partizanėt. Ata ndėrmorėn aksione kundėr gjermanėve tė cilat disa herė patėn kundėrveprime mė pasoja tė tmerrshme. Nė korrik tė vitit 1943, partizanėt shqipėtar goditėn njė autokolonė gjermane duke lėnė tė vrarė 60 ushtarė gjerman. Gjermanėt u hakmoren duke djegur thuajse tėrėsisht njė fshat e duke vrarė 107 veta, midis tyre edhe gra e fėmijė.

6

..............................................................................................

Mė 17 Nėntor 1944, Tirana i ēirua. Me 28 Nėntor u krye ēlirimi i plotė nga gjermanėt dhe vendi ra nė duart e komunistėve.

Lufta civile

Ekzistonin filozofi tė ndryshme sociale dhe politike midis antifashistėve tė cilat e mjegullonin pamjen edhe ashtu komplekse tė Shqipėrisė. Ka dy gjėra tė cilat duhen vėnė nė dukje: E para, lufta ndaj kolaboracionistėve qė bėnė partizanėt dhe e dyta, ardhja nė fuqi e komunistėve, si forcė politike. Periudha e demokracisė, mbretėrise dhe okupacionit kishin marrė fund. Qeveria regjente fashiste u zevendėsua me njė diktaturė vendase e cila zgjati pothuajse njė gjysėm shekulli. Nė horizont dukej njė luftė midis tre forcave politike. Ushtria Nacional Ēlirimtare e njohur si komuniste, Balli Kombėtar, dhe Partia e Legalitetit. E para prej kėtyre tė triave kishte pozita shumė mė tė forta.

Nė njė kohė kur te tria kėto forca, si komunistet, ashtu edhe nacionalistet dhe rojalistet ishin pėrfshirė ne luftėn kundėr pushtuesve, tė parėt kishin filluar tė mendonin pėr pas-luftėn. Komunistėt kishin njė avantazh tė madh: gėzonin mbėshtetjen e Titos dhe tė partizanėve Jugosllave.

Komunistėt vendosėn qė t'i likujdonin nacionalistėt ndaj vendi u ballfaqua me njė vit luftė midis komunistėve dhe ballistėve derisa kėta tė fundit pushuan sė qeni njė forcė e rrezikshme pėr komunistėt . Mbasi i qėruan hesapet me ballistėt nė jug, komunistėt iu kthyen monarkistėve duke i eleminuar ata qoftė si forcė politike ashtu edhe ushtarake brenda disa javėve.

7

..............................................................................................

Emigracioni

Vala e parė

Legjenda thotė se 2.000 vjet mė parė njė anije e nisur drejt Romės me njė ngarkesė plot e pėrplot me skllav- hebrej nga Palestina e kishte ndryshuar drejtimin, e detyruar nga stuhia e detit, duke i lėshuar ata nė brigjet e Ilirisė. Romakėt nuk bėnė pėrpjekje pėr ti kapur skllavet hebrej tė ikur dhe menduan se ata do tė zhdukeshin sa prej kushteve natyrore aq edhe prej kafshėve tė egra. Nė tė vėrtete romakėt e gjetėn mė tė udhės tė merrnin njė garniturė tjetėr skllavėsh hebrej se sa tė pėrpiqeshin t'i kapnin ata qė tashmė e kishin marrė arratinė.

Nuk dihet numri i hebrejve nė atė zonė gjatė periudhės sė herėshme por kurrsesi nuk mund tė mohohet fakti qė ata gjėndeshin atje, sidomos po t'i referohemi historianit hebrejo - romak, Flavius Josefus. Janė disa fshatra nė Shqipėri tė cilat nė kohėt antike kanė patur vetėm popullsi hebreje dhe disa qė kishin emra hebrej si bje fjala Palasa - Palestina, ose Orikum - Jericho.

8

.....................................................................................

Arkeologėt kanė gjetur mbeturina tė njė sinagoge nė Dardani, njė port antik ilir. Ata mendojnė se ato gėrmadha i pėrkasin shekujve tė parė dhe tė dytė tė eres se re.

Nė shekullin e katėrt, Shqipėria u bė pjesė e Perandorisė Bizantine. Nė Shqipėri, sistemi feudal zgjati deri nė kohėn e pushtimit otoman nė shekullin e XV - tė.

Vala e Dytė - Nga Selaniku dhe Spanja.

Hebrejtė romaniotė erdhėn nė Shqipėri nga Selaniku nė fund tė shek. tė XV - tė, tė pasuar nga njė grup tjetėr nga Hungaria.

Enciklopedia Universale Hebreje thotė se nė mesjetėn e hershme hebrejtė erdhėn nė Shqipėri nga Selaniku. Ata u pėrzune pas "Mesjetės se hershme" ēka do tė thotė se hebrejtė e ardhur nė Shqipėri nga Selaniku nuk kishin tė bėnin me inkuizicionin spanjoll. Kėta janė romaniotėt pėr tė cilėt Josef Jakoel thotė se arritėn nė Shqipėri nga Greqia veriore. (Shih romaniotet)

Emigrimi mė i pėrmendur nga Spanja ndodhi nė fund tė shekullit tė XV - tė, gjatė kohės sė inkuizicionit spanjoll. Kjo konsiderohet Vala e Dytė. Njė numėr i madh hebrejsh, duke i ikur inkuizicionit shkoi drejt lindjes respektivisht drejt territoresh nėn sundimin e Perandorisė Osmane.

Nė kohėn e inkuizicionit spanjoll, sulltani turk i ftoi hebrejtė qė tė shkonin dhe tė jetonin nėn sundimin e tij. Ndoshta sulltani e bėri kėtė nga dhėmshuria qė ndjeu pėr hebrejtė si viktima tė Spanjės katolike, tė cilėt i ishin nėnshtruar te njėjtit persekucion si dhe muslimanėt.

9

....................................................................................

Hebrejtė tė cilėt u zhvendosėn nga Spanja e qė njihen si "sefardike" sollėn me vete gjuhen Ladino, njė formė e alternuar e cila vazhdon tė flitet edhe sot tek hebrejt e Turqisė.

Sulltani e kuptoi se hebrejtė e Spanjės ishin mbartės tė njė kulture dhe eksperience tregtare tė cilėn ai do tė mund ta shfrytėzonte pėr interesat e tij. Osmanėve iu kishte bėrė shumė pėrshtypje shkalla e lartė e arsimimit tė hebrejve, prandaj edhe i pritėn e i mbajtėn edhe mė mirė se romaniotėt tė cilėt kishin lindur nė trojet e Perandorisė.

Hebrejtė nga Spanja nė fillim u vendosėn nė Vlore ku ndėrtuan njė sinagogė dhe varrezat e tyre. Pastaj ata u degėzuan, njė palė drejt Beratit dhe njė palė drejt Elbasanit duke e shtrirė qėndrimin e tyre ne mė se 200 vjet. Nė atė kohė Vlora ishte njė qytet me 4.000 banorė, mė shumė se gjysma prej tė cilėve ishin sefardikė nga Spanja. Nė Berat gjėndeshin 25 familje, shumica e tė cilave merrej me tregti. Nė fund tė shek. tė XVI - tė, hebrejtė u larguan nga Vlora pėr arsye tė panjohura pėr tu kthyer pėrsėri vetėm nė mesin e shek. tė XIX - tė.

Kur mbėrrinė sefardikėt nė Shqipėri, aty gjėndeshin hebrej nga ata tė cilėt u shkonin gjurmėve tė origjinės sė tyre deri nė shkollat antike tė Palestinės. Kėta hebrej u perzien me tė sapoardhurit nga Spanja, por kishte pėrēarje midis tyre pėr shkak tė pretendimeve tė sefardikėve pėr superioritet kulturor ndaj hebrejve vendas.

Nė qytetin e Selanikut, hebrejtė vendas u absorbuan prej sefardikėve. Nė Janinė dhe disa qytete tė tjera tė Shqipėrise sė athershme, e cila brenda Perandorise Osmane pėrmblidhte tėrė trojet etnike, sefardikėt ose u absorbuan prej romaniotėve greqisht-folės ose u zhvendosėn mė nė lindje.

Sefardikėt nė Shqipėri u zhdukėn me kohe. Jakoel thotė: "Ne e dimė qė ata shkuan diku, por nuk e dimė se kur dhe ku. Ē'ėshtė e vėrteta nuk jemi te sigurtė se kur arritėn dhe as kur u larguan por pėr njė gjė jemi krejt tė sigurtė: ata ishin ketu" Ka tė dhėna tė sigurta se kėtu ka patur hebrej. Nė njė fshat musliman vendasit thonė se ata dikur ishin hebrej dhe tė gjithė banorėt vendas kishin emra hebrej. Ka familje tė njohura shqiptare tė cilat thonė se dikur kanė qenė hebrej.

10

.................................................................................

Hebrejtė qė jetuan nė Shqipėri kaluan shumė vite tė mira por jo tė gjithė patėn tė njėjtin fat. Pėr shembull gjatė Luftės Turko - Veneciane mė 1685, hebrejtė u detyruan tė linin Vlorėn pėr tu vendosur nė Berat.

Njė periudhė e vėshtirė nė historinė e Shqipėrise pasoi qė nga viti 1788 e deri mė 1822, periudhė gjatė sė cilės hebrejtė hoqėn sa nga sulltani aq edhe nga Ali Pashaj. Vitet mė tė vėshtira ishin ato tė lėvizjes pėr pavarsi dhe revolucionit grek, kohė gjatė sė cilės ata u barazuan me muslimanet dhe u akuzuan si besnikė te Perandorisė Osmane.

Nė pėrgjithėsi pak dihet pėr hebrejtė gjatė shekullit tė XVIII - tė dhe gjysmės sė parė tė shek. tė XIX - tė, periudhė gjatė sė cilės jo shumė prej tyre jetonin nė Shqipėri. Vala e Tretė e rivendosi praninė e tyre nė atė vend.

Vala e Tretė ishin "Romaniotėt" tė cilėt nė fillim arritėn nė Vlorė nė vitin 1850. Ata erdhėn nga Janina dhe Preveza qė tė dya tani qytete nėn Greqinė. Nė vitin 1850, Janina dhe Vlora ishin nė tė njėjtin territor tė Shqipėrise Etnike, sigurisht nėn Perandorinė Osmane, (deri me 1878) prandaj kishte njė lėvizje tė lirė tė njerėzve nga njėri qytet tek tjetri. Kolonia filloi me burra tė cilėt erdhėn pa familjet e tyre, por kishte edhe pėrjashtime. I pari doktor qė i sherbeu bashkėsisė hebreje nė Vlorė ishte Solomon Menahem Jamtov, i cili e mori edhe gruan me vete mė 1850.

Kur, me kohė numri i tė ardhurve hebrej po rritej dhe kur ata filluan tė prosperonin, burrat e martuar i morėn pranė vehtes familjet ndėrsa ata tė pamartuarit u kthyen nė Janine qė tė martoheshin. Nė atė kohe Janina kishte bashkėsine mė tė madhe hebreje - romaniote.

Shumica e romaniotėve tė cilėt emigruan pėr nė Shqipėri, gjatė gjysmės sė dytė tė shek. tė XIX - tė u vendosėn nė Vlorė. Kur i pari hebre erdhi nė Vlorė, aty gjeti njė bashkėsi tė vogėl e tė mbyllur ku sejcili prej tyre e njihte tjetrin.

11

..................................................................................

Njėri prej tė parėve qė u zhvendos prej Janinės pėr nė Vlorė ishte gjyshi i Josef Jakoelit. Menjėherė hebrejtė u pėrhapėn nga Vlora nė qendra tė tjera si Delvina dhe Gjirokastra. Pėr njė farė kohe, 150 prej tyre gjendeshin nė njė qyteze nė jug tė Vlorės.

Bashkėsia hebreje nė ishullin e Korfuzit kishte filluar tė formohej prej tė ardhurve nga Venediku nė shek. e XVI - tė, ndonėse ka tė dhėna qė thonė se jeta hebreje ka filluar aty qė nė shek. i IX - tė. Ata flisnin njė dialekt venecian tė italishtes dhe i kishin tė kufizuara mardhėnjet me bashkėsite e tjera hebreje. Nė Vlorė shumica e tyre flisnin shqip dhe greqisht.

Nga fundi i dhekullit tė XIX - tė, lidhjet midis Janinės dhe komunitetit romaniot nė Shqipėri ishin tė forta por jo aq tė forta sa kishin qenė. Nė tė njejten kohe, lidhjet midis shqiptarėve romaniotė dhe ishullit tė Korfuzit u bėnė edhe mė tė forta. Pėr kėtė mjafton qė tė shohėsh hartėn dhe tė kuptosh arsyen se pėrse: Korfuzi ishte shumė mė afėr krahasuar me Janinen.

Hebrejtė e Shqipėrise i ruajtėn kontaktet me ata tė Janinės e tė Korfuzit deri nė Luftėn e Dytė Botėrore. Shumica prej tyre kishin tė afėrm ndaj gjenin mbėshtetje tek ta siē ishte tė derguarit hėrė pas here i njė rabini, kantori ose xherrahu. Fatkeqėsisht, bashkėsia hebreje e Korfuzit u zhduk gjatė Holokaustit dhe vetem pak familje arritėn qė tė mbijetojnė nė Janine.

Ka patur edhe njėfarė hamendje tjetėr pėr njė valė tjetėr hebrejsh tė ardhur nė Shqipėri, megjithėse nuk ka ndonjė tė dhėnė qė ta vėrtetojė kėtė.

12

.....................................................................................

Mbreti Zog, kur ishte nė mėrgim nė Britaninė e Madhe, gjatė Luftės sė Dytė Botėrore, iu propozoi udhėheqėsve hebrej britanikė njė plan pėr vendosjen e 50.000 familjeve hebreje nė vendin e tij. Ai e pėrshkroi Shqipėrine si njė vend tė pasur me njerėz tė varfėr por qė kishte mundėsi qė tė mbante lehtėsisht njė popullsi pesė milionshe. Ai premtoi t'i jepte ēdo familje hebreje njė fermė nė tokat - pronė shtetėrore - nė brigjet e detit.

Romaniotet

Po t'i referohemi Enciklopedisė Hebreje, termi "romaniot" ka tė bėjė me hebrejtė me origjinė nga Perandoria e Bizantit. Ajo ka parasyshė vetėm hebrejtė e Janinės, Kastorit dhe Chalcis, tė gjitha kėto krahina nė Greqi, duke i injoruar romaniotėt shqiptarė tė cilėt ishin grupi mė i madh nė Europė deri kur emigruan nė Izrael nė vitin 1991

Romaniotėt nuk janė as askenazė, (folės tė hebraishtes) as sefardikė (folės tė ladinos). Hebrejtė e Shqipėrisė janė "hebrej romaniotė greqishtfolės" megjithėse nė vitet e fundit ata do tė ishte mė mirė po tė pėrshkruheshin si "hebrej shqipfolės". Jakoel thoshte se shumė prej hebrejve qė shkuan nė Izrael as qė e dinin qė ishin romaniotė. Kjo vinte pėr shkak tė mungesės sė arsimit hebre nė dekadat e kaluara. Shumė syresh nuk kishin dijeni as pėr historinė e kombit dhe as tė paraardhėsve tė tyre.

Romaniotėt kėmbėngulin se nuk janė pasardhėsit e sefardikėve tė cilėt erdhen prej Spanjės. Ata pretendojnė se janė pasardhės tė hebrejve tė cilėt jetonin nė Greqinė Veriore qysh nė kohėn e shkatėrrimit tė Tempullit tė Dytė, nė shekullin e parė.

13

.........................................................................................

Pėr njė periudhė tė shkurtėr, sefardikėt dhe romaniotėt shkonin shumė mirė me njėri tjetrin por ata u pėrēanė ndoshta pėr shkak se romaniotėt ishin mė strikt nė respektimin e rregullave fetare. Hebrejtė nga Spanja u therrisnin romaniotėve "Grego" emėr i cili nė spanjisht mund tė kuptohet si grek, term i cili kishte edhe doza pėrēmuese. Nė tė vėrtetė secili grup besonte se ishte superior ndaj tjetrit.

Vlora

Nuk ishte arritja e romaniotėve qė bėri qė hebrejtė tė identifikoheshin pėr herė tė parė nė Vlorė. Nė vitin 1507, nė Vlore kishte 97 familje tė cilat arritėn tė bėheshin 609 vatra familjare me 1520 frymė; Shumica e tyre ishin refugjatė nga Spanja tė ardhur gjatė "Valės se Dytė". Hebrejt e Vlorės u vranė gjatė revoltave kundėr osmanėve tė shekullit tė XVI - tė. Ata qė mbetėn, ikėn nga bregdeti drejt qytetit tė Beratit nė periudhėn e Luftės Turko-Veneciane nė shekullin e XVII - tė.

Qyteti i Vlorės ka qenė gjithmonė njė port i rėndėsishėm, pra edhe nė kohėt kur ai kishte njė popullsi tė madhe hebreje. Pleqtė pėrmendin njė sinagoge qė funksiononte deri nė vitin 1914, kohė kur italianėt e kthyen nė depo armėsh. Sot asaj nuk i gjėnden as gjurmet. Ēėshtja ishte se italianėt tė cilėt pushtuan pjesė tė Shqiperise gjatė Luftės sė Parė Botėrore, e dogjėn sinagogėn si dhe ndėrtesa tė tjera pėr tė zgjeruar rrugėt pėr t'i bėrė tė pėrshtashme pėr lėvizjen e mjeteve tė tyre ushtarake.

Eshte tepėr vonė pėr tė gjetur varreza hebrejsh nė Vlorė. Ato janė shkatėrruar dhe mbi trollin e tyre ėshtė ngritur njė banesė private. Eshtė gėrmuar nė njė truall tė lirė dhe janė gjetur shėnjat e njė varreze hebreje. Aty ėshtė gjetur nje gurė varri, njė yll i gdhendur i Davidit, emri i Saba Matitias dhe data e vdekjes: 5 Dhjetor 1901.

14

...............................................................................

Nė atė kohė nuk kishte jetė tė organizuar tė hebrejve nė Vlorė, prandaj edhe shtėpia e J. Matatias u pėrdor si vend pėr grumbullimet nė raste festash. Nė vitin 1990, nė Vlorė kishte 60 hebrej. Sipas Z. Matatia, 100 vjet mė parė aty ka pasur nje popullatė tė konsiderueshme hebreje e cila thuhet se e la qytetin brenda njė dite.

Babai i zotit Matatia, Mateo Matatia, ndoshta ishte hebrej me i dalluar nė Vlorė, antar i kėshillit tė qytetit dhe tregtar.

Ngulimi i parė modern i hebrejve u bė nė Vlorė por qėndra e jetės sė tyre u zhvendos nė Tirane, kryeqyteti dhe qyteti mė i madh i vendit. Jakoel lėvizi gjithashtu si shumė tė tjerė nė vitin 1950, nė kėrkim tė mundėsive mė tė mėdha, pėrfshire kėtu edhe atė pėr tė vijuar studimet nė universitet.

1.- Shqiptarėt e konsiderojnė veten pasaardhės tė popullit ilir tė cilėt u vendosėn kėtu qė nė shek. e XII - tė p.e.r. Gjuha e tyre ėshtė indoeuropiane.

2.- Vėllimi, 14, fq, 231.

3.- I lindur nė Siēili.

4.- Kronike hebreje, 9 Mars, 1894, fq,9.

5.- UKPROFO, 371/38.

15

...................................................................................

dhe Mesia fallse

Nė vitin 1930, njė hebre ishte Ambasadori i ShBA - ve nė Shqipėri. Ambasadori Bernshtain u interesua pėr historinė e bashkėkombasve tė tij dhe bėri kėrkime pėr tė gjetur gjurmė sa mė tė herėshme tė jetės sė tyre. Ai ka qenė veēanėrisht i interesuar pėr tė gjetur informacion rreth Sabattai Zvi ose Mesia fallse. Ai e dinte se tė dhėnat mė tė hershme tregonin se Zvi kishte qenė nė qytetin e Ulqinit por ai nuk arrinte tė gjente varrin dhe as gjurmė tė jetės hebreje nė atė qytet.

Ambasadori Bernshtain arriti tė zbulonte gjurmėt e njė bashkėsie tė gjėrė hebreje nė Shqipėri gjatė shekujve tė XV - tė dhe XVI - tė. Ai citon nga nje dokument gjerman i botuar mė 1611, "...shumė prej kėtyre vendeve janė tė populluara prej hebrejsh tė cilėt shkuan nė Shqipėri nga Ankona, Itali, gjatė periudhės sė Papa Pavlit tė IV - rt i cili e intensifikoi inkuizicionin".

Ai shkruante se Patriarku i Kishės ortodokse i kishte thėnė se nė njė vend tė Elbasanit, i njohur edhe sot si "Lagja e Ēifutėve" mund tė shihet njė Yll i Davidit, nė pjesėn e sipėrme tė njė ndėrtese. Ky yll mė vonė u hoq prej asaj ndėrtese dhe copa prej tij u vendosen nė njė muzeum tė vogėl nė Elbasan ku mund tė shihen edhe sot.

16

....................................................................................

Mesia fallse

Misticizmi hebre do tė dukej shumė i largėt pėr skenėn shqiptare po tė mos ishin syrgjynimet qė iu bėnė atij pikėrisht nė Shqipėri. Zvi iu mburr sulltanit se armata e pasonjėsve tė tij do tė mund tė pushtonte edhe vetė Stambollin.

Perandoria Osmane ishte nė pikun e vet kur sulltani fillimisht e arrestoi Zvinė duke e akuzuar pėr organizim trazirash. Sulltani i ofroi Zvise tė zgjidhte midis vdekjes dhe shndrrimit nė islam. Zvi zgjodhi tė dytėn.

Kur u shndrrua ne islam, Nathani i Gazės, njė udhėtar i famshėm hebre i asaj kohe, u shpreh: "Ishte njė penetrim brenda mbretėrise sė djallit me qėllim qė tė lironte adhuruesit e burgosur atje." Mijėrat e idhtarėve tė Zvise u shndrruan gjithashtu nė islam dhe dy dekada mė vone, hebrej tė tjerė u shndrruan nė njė sekt hebrejo-musliman tė quajtur "Donme". Sido qė tė ketė ndodhur, shumica e pasonjėsve tė tij mbeten hebrej.

Veziri i Madh, nė vitin 1647, e syrgjynosi Zvinė nė Ulqin. Ky veprim u ndėrmor edhe pse Zvi tashmė ishte shndrruar nė islam dhe kishte marrė emrin, Azis Mehmet Effendi.

Duket qė Zvi e la Ulqinin me 1673, kohė kur atij iu shqiptua njė syrgjynim tjetėr: Kėsaj radhe nė Berat. Ai i jetoi ditėt e fundit tė jetės sė tij nė Berat ku edhe vdiq nė vitin 1676. Ajo ēfare dihet me siguri rreth tij, ėshtė se varri i tij gjėndet nė anė tė lumit Osum.

Vendi i cili mendohet tė jetė varri i tij ėshtė trajtuar si njė vend i shenjtė pėr tė gjitha fetė, dhe njė pervjetor i madh organizohet nė truallin qė mendohet si i tille. Enciklopedia Hebreje thotė se pasonjėsit e Zvise u vendosėn ne Berat dhe qėndruan atje pėr 30 vjet bashkė me njė rabin nga Selaniku si kryetar i bashkėsise sė tyre.

17

................................................................................

Varri i supozuar i Zvisė u bė njė vend i shenjtė pėr njė sekt islamik i njohur si "Bektashi". Deri mė 1965 ai ishte vend i pėrbashkėt i muslimanėve bektashi tė cilėt bėnin peligrinazh tek ky varr.

Nė njė fshat tė largėt nė Jug tė Shqipėrise, ka tė dhėna pėr shenja tė jetės hebreje qė prej 500 vjetėsh. Eshtė e mundur qė Sabattai Zvi ta ketė kaluar kohėn e ekzilit atje siē ėshtė e mundur qė banorėt e fshatit Ftera tė jenė pasaardhės tė pasonjėsve tė tij.

Mė 1956, njė kėrkues hebre gjeti njė letėr tė Zvise e shkruar rreth gjashtė javė para se tė vdiste. Nė atė letėr ai iu kėrkonte hebrejve tė Beratit qė t'i dėrgonin njė libėr lutjesh pėr ditėt e rėndėsishme fetare tė hebrejve. Letra ėshtė e ekspozuar nė muzeun e Jerusalemit. Kjo ėshtė e vetmja letėr e gjetur, e shkruar nga Zvi. Sipas njė historiani izraelit, letra ishte gjetur nė mes tė faqeve tė njė libri i cili i takonte njė sekti tė dishepujve tė tij nė Selanik e qė e praktikonin hapur fenė islame por qė nė tė vėrtetė praktikonin fshehtas njė formė heretike tė judaizmit.

18

Shėnime

2.- Sipas Eduard Mantus, Bernshtain ishte marrė vesh me Mbretin Zog pėr tė marrė hebrej nga Austria dhe Gjermania dhe pėr t'i vendosur nė Shqipėri. Letėr dėrguar botuesit. Jewish Chronicle, 8 Qershor 1973.

3.- Shih Bernshtain, Herman, "Hebrejtė nė Shqipėri", Jewish Daily Bulletin, 17,18 Prill 1934.

4.- Nuk ka njė mėnyrė tė qartė pėr tė shqiptuar kėtė emėr.

5.- Albanian Catholic Bulletin, 1934, Vėllimi XV - tė, faqe 154

6.- Jakob Frank, njė pasonjės i Sabbatait. Ai ishte pėrjashtuar nga judaizmi. Nė shenjė hakmarrje ndaj kėtij akti ishte dorėzuar nė kishėn katolike romake. Kjo ėshtė e vetmja kohė nė histori qė nje grup hebrejsh pranon se "gjaku i shpifur" ėshtė diēka e vėrtete.

19

...................................................................................

Shqipėria ishte pjesė e Perandorise Osmane pėr mė shumė se 400 vjet, periudhė sė ciles i erdhi fundi me shpalljen e pavarėsise me 1912. Qė pėrpara Valės sė Dytė dhe pėrzenjes nga Spanja, hebrejtė ishin nėn sundimin musliman. Ajo qė ngjau me ta nuk ėshte ajo qė mund tė presė lexuesi.

Ēdokush qė e shpallte veten besimtar tė njė zoti tė vetėm dhe qė ishte i gatshėm qė tė pranonte supermacinė politike tė muslimanėve njihej si "Dhimmi" dhe pėrfitonte mbrojtjen e Perandorise Osmane duke pushuar se qėni edhe me tej objekt persekutimi. Megjithatė kjo nuk do tė thotė se kristianėt, armenėt ose hebrejtė ishin tė barabartė pėrpara ligjit me muslimanėt.

Muslimanėt kishin njė status mė tė lartė, paguanin taksa mė tė ulta dhe kishin mė shumė mundėsira se ata jo-muslimanė. Dhimmi, qoftė ai hebre apo kristian ballafaqohej me njė farė frike, megjithėse nuk i nėnshtrohej pogromeve dhe as ndryshimit tė fesė me dhunė.

Statusi i hebrejve ishte i barabartė me kristianėt dhe nuk duket tė kishte ndonje dallim midis Dhimmi - ve tė ndryshėm. Ne Spanjen katolike, hebrejte kategorizoheshin njėsoj me minoritetin musliman. Ndėrsa nė Shqipėrinė muslimane dhe nė Perandorine e Madhe Osmane, hebrejtė kategorizoheshin njėsoj me pakicat kristiane. Njė hebru ishte nė pozitė mė tė sigurtė si njė Dhimmi brenda territorit tė Perandorisė Muslimane se sa diku tjetėr ku sundonte kristianizmi. Kjo ka zgjatur thuajse pėr mė shumė se katėrqint vjet tė Perandorisė Osmane. Hebrejtė pėrmenden pak, qoftė nė jetėn politike, nė ushtri apo nė qeverisje. I vetmi rast qė pėrmenden ėshtė ai i njė gjyqi, nė vitin 1903.

Statusi i Dhimme - ve qė gėzonin hebrejtė nuk ndryshoi as pas periudhės osmane. Nuk ėshtė e qartė nė se kjo vinte nga fakti qė nė Shqipėri numri i tyre ishte i vogėl apo pėr arėsye tė tjera, por ajo qė dihet me siguri ėshtė se ata nuk donin tė binin shumė nė sy. Nė historinė e kėtij vendi ata pėrmenden shumė pak.

Nė pėrgjithėsi hebrejtė bėnin shumė kujdes qė tė mos binin nė sy. Ata mendonin se ēdo gjė qė bėnin mund tė tėrhiqte vemendjen ose zilinė e tė tjerėve bile edhe nė se shtėpitė ose bllokun e shtėpive e bėnin mė mirė se tė tjerėt.

Aspirata greke pėr pavarėsi nga sundimi otoman kishte njė qėllim fisnik por sikundėr edhe nė levizje tjera, tė tilla, hebrejtė u zune ngushtė prej tyre. Grekėt nė lėvizjen e tyre anti - turke e anti - muslimane, shpesh i barazuan hebrejtė me muslimanėt, kėshtu qė hebrejtė pėrjetuan vrasje dhe tmerre tė mėdha. Arsyet mund tė merren me mend. Kjo mund t'i atribuohet shoqerisė sė afėrt tė hebrejve me muslimanėt, ndjenjave negative qė ekzistonin tek greket ndaj ēdokujt qė nuk ishte grek, anti - semitizmit tė tyre tradicional ose tė gjithave sė bashku. Nė konfrontimet muslimano - kristiane nė kėtė pjesė tė botės, hebrejtė ndiheshin mė mirė nėn sundimin e muslimanėve se sa tė kristianėve. Shembulli mė i mirė pėr kėtė gjėndet nė dy shekujt e kryqėzatave, ku njė numer i madh hebrejsh u masakrua pa asnjė arėsye.

Me pėrjashtim tė njė ose dy periudhave tė kėqia dhe gjatė rrebelimeve qė ishin lėvizje pėr pavarėsi ndaj turqve, hebrejte ishin tė mbrojtur nga pogromet. Eshtė e ēuditshme se si ne gjejmė masakra ndaj tyre nė periudhėn kur shqiptarėt po pėrpiqeshin tė arrinin pavarėsine dhe lirinė e tyre politike prej otomanėve. Pa marrė parasyshė se sa besnikė ishin ndaj osmanėve, ata shiheshin si pro-osmanė, prandaj edhe u konsideruan si armiq tė lėvizjes kombėtare pėr pavarėsi.

21

..............................................................................................

Thuhej se kur shqiptarėt (dhe grekėt nė anėn tjetėr) tė revoltuar u ngritėn kundėr turqve mė 1911, hebrejtė u ndihmuan turqve. Kjo pati si pasojė vrasje hebrejsh.

Historikisht hebrejtė e kanė pranuar forcėn politike nė fuqi. Hebrejtė nuk kanė qenė revolucionarė nga natyra, tė paktėn jo deri nė fund tė shek. XIX - tė dhe nė fillim tė shekullit tė XX - tė. Kjo e gjen spjegimin e vet tek deviza e tyre: "djalli qė njoh ėshtė mė i mirė se djalli qė nuk e njoh"; ose mbėshtetur nė eksperiencėn e tyre tė gjatė, hebrej mbetet pakicė e persekutuar pa marrė parasyshė se ēfarė administrate ėshtė nė fuqi, kėshtu qė " nuk ia vlen qė tė ngatėrrohesh pėr gjėra me tė cilat nuk ke tė bėsh drejtpėrsėdrejti". Mė tej kjo devizė ėshtė zhvilluar nė principin: "Leri tė tjerėt qė tė luftojnė me njeri tjetrin, sepse hebrej mbetet hebre, pavarsisht se kush do ta fitojė betejėn politike." Vitet e revolucioneve, ndryshimeve tė qeverive dhe zhvillimit tė nacionalizmave ekstreme nuk kanė qenė vite tė mbara pėr hebrejtė.

Hebrejtė kanė qenė besnikė ndaj osmanėve dhe e vlerėsonin statusin qė kėta tė fundit u kishin dhėnė atyre. Ata ishin ēliruar nga frika, gjė qė nuk ndodhte nė asnjė vend europian. Por hebrejtė e paguan shtrenjtė kėtė qėndrim tė turqve ndaj tyre. Nė rebelimet e pasuksesshme ndaj turqve, grekėt do tė ndėrmerrnin shpesh veprime asgjėsuese ndaj tyre.

Sistemi i Miletit

Shqipėria vuajti nėn Perandorinė Osmane pėr katėrqint vjet. Pushtimi i plotė i saj u bė me 1501 dhe zgjati deri nė vitin 1912. Osmanėt vunė nė zbatim njė formė qeverisje tė quajtur "Milet", me qėllim qė tė lehtėsonin administrimin e perandorisė sė tyre tė pafund deri nė skajet mė tė larta.

Mileti ishte njė formė organizimi e bazuar nė vetqeverisje me liderė fetarė tė veshur edhe me autoritet laik. Udhėheqėsit hebrej ishin rabinėt. Ata kontrollonin ēdo gjė pėrveē ekonomisė e cila u ishte lėnė nė dorė tregtarėve dhe zejtarėve.

22

....................................................................................

Brenda Miletit, hebrejtė mund tė adhuronin nė formėn e tyre, tė flisnin hebraishten si dhe tė kontrollonin shumė mirė jetesėn e tyre pėr aq kohė sa ata nuk e demtonin paqėn dhe i paguanin taksat. Ekziston njė mendim sipas tė cilit sistemi i Miletit ushqente armiqėsi midis grupeve tė ndryshme etnike duke mos u lėnė atyre mundėsi qė tė organizoheshin kundėr sundimit turk. Kjo ndoshta ėshtė njė ndėr format qė e bėnte Miletin edhe mė funksional pėr tė patur nje sundim tė pėrsosur, ashtu siē e donin osmanėt.

Sistemi i Miletit zbatohej ndaj tėrė qytetarėve jo-muslimanė tė Perandorisė Osmane. Pakicat mė tė mėdha nė kėtė sistem ishin ortodoksėt grekė, armenėt dhe hebrejtė. (Palestina) Mileti ishte njė shprehje e tolerancės sė turqve, por ishte edhe njė mėnyre pėr tė administruar njė perandori aq tė madhe. Ky sistem nuk u prish deri me pėrfundimin e Luftės sė Dytė Botėrore, ndonėse ai kishte mbaruar nė Shqiperi qė me 1912.

Hebrejtė nė Ushtrinė Otomane

Nė periudhėn nga viti 1855 e mė pas, hebrejtė paguanin "taksė zevendėsimi", nė vend qė tė shėrbenin nė ushtrinė otomane. Taksat u hoqėn me 1910, kėshtu qė hebrejtė filluan tė thirreshin nėn armė. Shumica e tyre shėrbeu me dėshire nė ushtrinė shqiptare megjithėse pat edhe nga ata qė ikėn nė Greqi pėr t'ju shmangur detyrimit ushtarak. Ushtria u siguronte ushqim tė mjaftueshėm dhe i lejonte ushtaret hebrej qė tė festonin festat e tyre fetare.

Ne njohim tė paktėn njė doktor hebre - shqiptar i cili shėrbeu nė ushtrinė osmane. Ai ishte Dr.Solomon Effendi, doktor ushtarak i cili e filloi karrierėn nė vitin 1896-1897

Hebrejtė iberikė dhe ata italianė kanė jetuar nė ishullin e Korfuzit qė nė shekullin e XII - tė, nė fillim nėn venecianėt e mė pas nėn osmanėt. Jeta hebreje ka evoluar nė dy bashkėsi tė ndara: nė atė italiane e greke. Ata jetonin nė paqė e harmoni nė atė ishull deri nė kohėn e revolucionit grek.

23

................................................................................

Vetėm kur e tėrė popullsia hebreje u vu nė rrezik nga grekėt gjatė revolucionit tė tyre anti-turk, tė dy grupet u lidhėn me njėri tjetrin nė mėnyrė tė pazgjidhshme.

Njė numėr i madh hebrejsh nė Korfuz dhe nė krahina tė tjera u masakruan prej grekėve nė revolucionin e vitit 1921 edhe pse nuk luajtėn ndonje rol nė sundimin turk bile edhe pse nuk ishin palė dhe as qė donin tė pėrziheshin nė konfliktin midis muslimanėve dhe kristianėve. Masakrat qė ata pėrjetuan nė atė kohė nga grekėt ngjasin me ato tė Holokaustit tė kryera nė shek. e XX - tė: 5.000 tė vrarė nė Morea, qindra tė tjerė nė Vllahi, 1.200 nė Tripolza. Hebrejtė qė jetonin nė ishullin e Spartės, Patras, Korinthos, Mistras dhe Argos u fshinė nga faqja e dheut. Tė njėjtin fat patėn edhe ata tė Tebės, Vrachorit, Atikės dhe Epirit.

Nė fillim Korfuzi ishte vendi pėr ku niseshin hebrejtė pasi ua mbathnin prej bandave greke, por shpejt u provua se edhe ky ishull nuk ishte i pėrshtashėm pėr tė shpėtuar kokėn. Bandat greke masakruan njė numėr tė madh hebrejsh nė Korfuz. Strehė pėr ta u kthye Izmiri, ku formuan njė bashkėsi te re.

Vetėm nė veriun e Greqisė dhe pikėrisht nė Janinė dhe Selanik, turqit dhe hebrejtė mundėn tu rezistonin masakrave qė ndėrmorėn grekėt ndaj tyre. Nė kėtė kohė (1820) Janina ishte kryeqyteti i Vilajetit me tė njejtin emėr dhe njė prej katėr vilajeteve qė pėrbėnin Shqipėrine e qė ishin ndarė pėr lehtėsi administrimi nga Porta e Lartė.

Gjatė luftės greko - turke tė vitit 1897, hebrejtė e Korfuzit dhe ata qė ishin brenda vendit u bėnė objekt goditjesh tė vazhdueshme, vrasjesh e keqtrajtimesh. Vala e largimeve vazhdoi si edhe mė parė nė Selanik dhe Izmir, tė dya qytete tė rėndėsishme osmane.

24

...................................................................................

Lajmi i dhėnė nga njė gazetė, sipas sė ciles sulltani e kishte pritur kreun e rabinėve tė Janinės me tė gjitha nderimet, u kishte bėrė shumė dėm hebrejve, pasi grekėt kishin reaguar me egėrsi tė jashtėzakonshme ndaj kėtij fakti.

Gjatė kryengritjeve tė shqipėtarve tė vitit 1911, hebrejtė u akuzuan pėr bashkėpunim me turqit nė dėm tė lėvizjes kombėtare shqiptare pėr pavarėsi.

Mė 1912, Perandoria Osmane po binte. Ballkani pėrbėhej nga njė mori kombesh ku secili dyshonte tek tjetri. Serbėt kėrkonin dalje nė dete, diēka qė Austro-Hungaria e kundėrshtonte. Kėta tė fundit e ndjenin qė njė Shqipėri e pavarur ishte e preferueshme pasi kjo do tė bllokonte Serbinė nga tė dalurit nė dete. Pėr kėtė kishte lindur Shqipėria. Pavarėsia i shėrbeu asaj mė sė miri, pasi ajo qe e zonja qė tė mbetej neutrale gjatė Luftės se Pare bile edhe pse njė pjesė e vendit u pushtua nga italianėt, austro - hungarezėt dhe trupat franceze.

1.- Jewish Chronicle, 29 Maj 1891, faqe.7. "Gjaku i shpifur" ėshtė njė trillim i hershėm sipas tė cilit hebrejtė i vrisnin femijėt jo - hebrej pėr tu marrė gjakun tė cilin e pėrdornin pėr qėllime fetare.

25

..............................................................................................

Nė qershor tė vitit 1926, Fan S.Noli, njė prift, intelektual demokrat u bė kryeministėr i Shqipėrise. Nė kėtė kohė Shqipėria u pranua antare e Lidhjes sė Kombeve. Por qeverisja e Nolit zgjati vetėm gjashtė muaj, pasi atė e mori Ahmet Bej Zogolli i njohur me emrin Zog. Me 1924 ai mori atributet e presidentit tė vendit, ndėrsa me 1928 e shpalli veten Mbret tė Shqiptarėve.

Periudha midis luftrave botėrore ishte njė prej periudhave tė prosperitetit tė madh tė hebrejve shqiptarė ndonėse ishte edhe njė periudhė e dobėsimit tė traditave tė tyre. E vetmja sinagogė qė gjendej qe shkatėrruar pėr tė mos u ngritur mė. Trashgimtari i familjes Levi donte tė paguante pėr rindėrtimin e saj por vdiq para se ta realizonte kėtė synim. Shkollat e fundit hebreje u mbyllėn gjatė kėsaj periudhe.

Jakoel e quan periudhėn prej vitit 1925 deri me 1935, periudhė nė tė cilėn sundoi Mbreti Zog, "njė kohė tė artė pėr hebrejtė shqipėtar" edhe pse bashkėsia e tyre nuk njihej zyrtarisht prej qeverisė deri me 2 prill 1937.

26

Nga faqja 27 deri ne faqen 57

Hebrejtė e hodhėn Bashkinė e Vlorės nė gjyq. Gjykata u dha tė drejtė qė t'i mbyllnin dyqanet tė shtunave. Bashkė me kėtė atyre iu kthyen edhe shumat e tė hollave tė paguara pėr gjobat.

Sipas Enciklopedisė Hebreje, me 1927, "numri i vogel" i hebrejve shqiptarė jetonte kryesisht nė Korēe. Ka mendime tė ndryshme rreth faktit se ku jetonte pjesa mė e madhe e hebrejve shqiptarė midis dy luftrave. Jakoel e sfidon mendimin e mėsipėrm duke thėnė se grupi mė i madh gjėndej nė Vlorė. Nė rregjistrimet e popullsisė tė vitit 1930 nė Shqipėri numėroheshin 204 hebrej. Gjithnjė sipas shifrave zyrtare, mė 1937, popullsia hebreje nė Shqipėri numėronte 120 frymė tė cilėt jetonin mė sė shumti nė Vlorė dhe nė Delvinė.

Me 1928, Kushtetuta Shqiptare u amandamentua duke pėrfshirė njė nen i cili kishte tė bėnte me lirinė e besimit. Nė tė shprehej qartė: "Nė vend nderohen te gjitha besimet dhe fetė; liria e praktikimit tė tyre mbrohet me ligj. Feja nė asnjė rast nuk pėrbėn pengesė ligjore. Feja nuk mund te pėrdoret pėr qėllime politike." Shteti shqiptar nuk njihte fe zyrtare por ndalonte me ligj ndrrimin e fesė nga shtetasit e vet. Edhe kushtetuta e riparė e vitit 1939 shpallte tė njejten gje: respektimin e feve dhe garantimin e praktikimit te tyre me ligj.

27

........................................................................

Janina

Shumica e hebrejve romaniote mund tu shkojnė gjurmėve tė historisė sė familjeve tė tyre nėpėrmjet Janinės. Greqishtja e folur prej tyre nė kėto zona ishte aq arkaike sa tė bėn tė besosh se ėshte e vėrtetė se bashkėsia hebreje nė Janinė ėshtė vendosur qė nė shekullin e IX - tė. Janina ishte kryeqyteti i atij rajoni dhe njė qytet i pasur nė tė cilin prosperonin si hebrejtė edhe bashkėsitė e tjera.

Nė Janinė hebrejtė gėzuan ditė tė arta por pėrjetuan edhe pogrome. Gazetat e athershme shkruanin pėr njė numėr tė madh hebrejsh tė mbytur nė Janinė, me 9 Janar 1909.

Tė llogaritėsh numrin e hebrejve ėshtė e vėshtirė sepse ai ndryshon gjatė periudhave tė ndryshme. Llogaritjen e vėshtirėson edhe mėnyra se si ėshtė bėrė rregjistrimi: herė herė me numėr frymėsh e herė herė me numėr familjesh. Vitet e rritjes mė tė madhe ishin ato kur osmanėt i mirėpritėn refugjatet qė po iknin nga inkuizicioni spanjoll pėr tu pėrfshirė nė popullsinė romaniote. Vitet e zvogėlimit mė tė madh ishin ato gjate periudhės midis viteve 1912-1920, atėhere kur shumė shqiptarė emigruan drejt ShBA - ve dhe pa dyshim ditėt mė tė zeza mbetėn ato tė vitit 1944 kur Holokausti mbėrriti nė Janinė.

Me 1831 atje kishte njė bashkėsi prej 212 familjesh i cili shkoi nė 343 ne vitin 1856. Me njė mesatare prej gjashtė frymėsh pėr familje, duhet te ketė pasur respektivisht 1.200 dhe 2.056 frymė. Nė vitin 1870 pat njė zvoglim tė numrit tė hebrejve prej 250 familjesh (1.500 vetė) gjė qė mund tė spjegohet me numrin e madh tė atyre qė emigruan drejt Vlorės. Nė gjashtė vitet qė pasuan (1876) pat njė dyfishim tė popullsisė duke e ēuar numrin nė 3.000, shifer e cila u ruajt deri nė vitet e emigracionit tė madh drejt ShBA - ve, tė pėmendura mė lart.

28

................................................................

Nė vigjilje tė Holokaustit kishte 1.950 hebrej qė jetonin nė Janinė. 1.850 prej tyre u dėrguan nė Aushvic me 24 Mars 1944. Me 1948 numri i tyre ishte 170. Sot janė mė pak se 100.

Hebrejtė e Janinės zotėronin njė libėr tė vjetėr, tė shenjtė i cili mendohet tė ketė qenė 1500 vjeēar, i njohur me emrin "Mė tė sigurtė nė Vlorė" Ai mė parė u takonte hebrejve tė Vlorės. Shkrimet nė atė libėr tė shenjtė do tė tregonin se nė atė vend hebrejte kanė zėnė vend qė prej mė se 1500 vjetėsh. Mė 1936, hebrejtė nga Shqipėria kėrkuan tu rikthehej libri por ata tė Janinės i mbajten me llafe duke e shtyrė kthimin. Ky libėr i shenjtė u dogj prej nazistėve sė bashku me libra tė tjerė tė gjetur nė Janinė.

Katėr Vilajetet.

Pėr tė kuptuar mardhėnjet e Janinės me Shqipėrine nė pėrgjithėsi dhe tė Vlorės nė veēanti ėshtė e nevojshme tė dihet se si ishin tė organizuara katėr vilajetet, tė cilat pėrbėnin Shqipėrinė e atherėshme nėn sundimin e Perandorisė Osmane.

Aty nga fundi i shekullit tė 19-tė, lidhjet midis Vlorės dhe Janinės mbaheshin ende tė forta, ndonėse jo aq sa kishin qenė mė parė. Vilajetet u shkrinė ndėrsa Janina vetė u kthye nė njė provincė greke edhe pse ajo ende vazhdonte tė ishte nėn sundimin osman.

Nė tė njejten kohė vihet re njė forcim i lidhjeve midis hebrejve tė Korfuzit dhe atyre tė Vlorės. Korfuzi ėshtė shumė afėr me Vlorėn. Kjo do tė sillte favore tė mėdha po tė mos bėhej pengesė gjuha. Hebrejtė e Korfuzit pėlqenin tė flisnin njė variant tė italianizuar tė greqishtes. Hebraishtja nuk mund tė quhej gjuhė e pėrbashkėt nė atė periudhė, pasi ende nuk ishte ringjallur deri nė atė masė sa tė merrte trajtėn e vet tė plotė si gjuhė e folur.

29

........................................................................

KATER VILAJETET GJATE PERANADORISE OSMANE (Deri me 1878) (Per botim te shfrytezohet harta e botuar ne tekstin origjinal)

30

........................................................................

Ka patur njė lidhje mbas Luftės sė Dyte Botėrore midis hebrejve tė Shqipėrise dhe atyre tė Janinės por kjo lidhje ishte e dobėt. Vetėm 10 % e hebrejve tė Janinės mbijetuan, ndėrkohė qė politika izolacioniste e Enver Hoxhės i ndihmoi edhe me shumė dobėsimit tė kėtyre lidhjeve. Thyerja pėrfundimtare e kėtyre lidhjeve ndodhi kur hebrejtė e Shqipėrise emigruan pėrfundimisht nė Izrael. Ashtu tė shkatėrruar siē ishin nė Janinė, hebrejtė gjetėn forca pėr tu dėrguar shqiptarėve nė vitin 1945, nėpėrmjet tė Fondit tė Ndihmave nga Janina, rreth 1.500 pound nga mielli Matzo. Nė Mars tė vitit 1953, Fondi i Ndihmave i Janinės siguroi ndihma ndaj atyre qė ata i quanin "hebrejtė e Janinės qė jetojnė nė Shqipėri"

Pas Luftės sė Parė Botėrore shpėrtheu Lufta Greko-Turke. Kjo luftė detyroi shumė hebrej nga Janina tė shkonin nė Shqipėri pėr t'i shpėtuar mobilizimit nė ushtrinė greke.

4.- Mbasi Turqia u mund prej Rusise mė 1874, Shqipėria, edhe pse vazhdonte tė ishte pjesė e Perandorise, u gjymtua dhe u zvoglua. Pjesė tė tėra nga ēdo vilajet iu dhane fqinjėve tė saj. Parė nga kėndvėshtrimi i interesave tona, ndryshimi mė i rėndėsishėm ėshtė qė Janina nuk ishte mė e Shqipėrise dhe se Vlora u kthye nė qendėr tė jetės sė hebrejve nė Shqipėri.

...................................................................

Refugjatėt hebrej.

Refugjatėt e parė hebrej tė kohėve moderne erdhėn nė Shqipėri nė vitin 1933, mė sė shumti prej Gjermanisė dhe Austrisė, nė rrugen e tyre drejt SHBA -ve, Afrikės sė Jugut, Turqisė e gjetke. Pak prej tyre, nė se ishte ndonjė, planifikonte tė qėndronte nė Shqipėri. Shqipėria ishte njė stacion i pėrshtatshėm nė rrugėn e gjatė pėr njė vend tjetėr.

Me rritjen e shqetėsimit qė lindi tek hebrejtė gjermanė dhe austriakė pėr tė ardhmen e tyre nėn rregjimin nazist, numri i atyre qė pėrpiqeshin pėr tė shpėtuar nga Europa u rrit menjėherė. Gjatė muajve tė parė tė vitit 1939, konsullatat shqiptare u mbushėn plot me hebrej tė cilėt kėrkonin viza hyrje. Nė fillim kėrkuesit ishin nga Gjermania dhe Austria por aty nga fundi i 1938 - tės dhe fillimi i '39 - tės atyre iu bashkuan edhe hebreje nga vende tė tjera nga Europa Qėndrore.

Pėr tė marrė njė vizė hyrje si pikė tranziti pėr tė ikur jashtė Europės nuk ishte e vėshtirė, pasi qeveria shqiptare ishte shumė liberale nė lėshimin dhe garantimin e vizave. Ēėshtja nuk qėndronte se a mund tė shkoje nė Shqipėri por si tė gjėndej rruga pėr njė vend tjetėr.

Ndėrsa numri i hebrejve qė futeshin nė Shqipėri rritej, mundėsitė pėr tė vajtur nė destinacion, zvogėloheshin. Nė atė kohe u mbajt njė konferencė ndėrkombėtare me pėrfaqėsues nga SHBA - tė, Italia dhe Shqipėria nė kėrkim tė njė vendi pėr refugjatėt hebrej. Italia shkoi deri aty sa ofroi njė vend pėr 5.000 refugjatė nė njė prej kolonive tė saj afrikane. Nė dimrin midis viteve 1938-1939, kuota amerikane pėr refugjatėt bėri tė pamundur garantimin e vizave pėr mė shumė hebrej. Konferenca u mbyll duke marrė shumė pak pėrsiper.

32

......................................................................................

Dukej qartė se kishte njė rritje tė numrit tė hyrjeve nė Shqiperi, nė njė kohė kur numri i tė larguarve po zvogėlohej. Nga fundi i po atij viti, numri i hebrejve u rrit zyrtarisht nė 350 por kishte shumė hebrej nė vend, shumica e tė cilėve me viza "turistike" ose "tranziti" tė skaduara.

Ambasadori Bernshtain bėri pėrgatitjet e nevojshme pėr vendosjen e hebrejve gjermanė dhe austriakė nė Shqipėri. Pėr shembull, nė shkurt tė vitit 1939, 100 hebrej tė cilėt erdhėn nga Viena u lejuan nė menyre legale tė vendoseshin nė Shqipėri: 60 prej tyre nė Tiranė dhe 40 nė Durrės.

Gjithashtu, 95 familje hebreje arritėn nė Mars tė vitit 1939. Mbreti Zog i lejoi hebrejtė qė tė vendoseshin nė Shqipėri, por ai pėr vete iku nė Greqi mė pak se njė muaj mė vone, pasi italianet e pushtuan Shqipėrine tė Premten e 7 Prillit 1939.

Me pushtimin italian tė Shqipėrise dhe me fillimin e luftės globale nė Shtator 1939, refugjatėt u detyruan qė tė pranonin faktin se ata duhej tė qėndronin nė Shqiperi deri nė mbarim tė luftės. Gjėrat dukeshin aq mirė pėr hebrejtė shqiptar dhe ata ndjeheshin aq tė sigurte sa qė pak vemendje iu ishte kushtuar fjalėve tė emigrantėve rreth tmerrit nė rritje nė vendet e Europės Qėndrore.

Gjėrat u ngatėrruan shumė lidhur me vendin se ku do tė ishin mė tė sigurinė hebrejtė. Njė hėrė e njė kohė rruga pėr tė shpėtuar kalonte nėpėr Shqiperi, ne Itali e mė tej. Pas fillimit tė luftės hebrejte gjermanė tė cilėt mundnin tė arrinin nė Itali futeshin ilegalisht nė Shqipėri.

Numri i refugjatėve qė arritėn nė Shqipėri llogaritej tė ishte me qindra nė mos me mijėra. Kėshtu ata ishin pėrplasur nė njė vend pėr tė cilin ambasadori Bernshtajn do tė shkruante: ''Nuk ka gjurmė tė ndonje diskriminimi ndaj tyre (hebrejve) pėr arsye se Shqipėria ėshtė njė ndėr tė paktat vende nė Europėn e sotme ku paragjykimi dhe urrejtja fetare nuk ekzistojnė."

33

.................................................................................

Qeveria shqiptare.

Qeveria shqiptare adaptoi rregulla tė ndryshme anti-hebreje gjatė periudhės sė viteve 1938-1939, bile qė pėrpara pushtimit italian. Ajo nuk pati as dėshirėn, por as kohėn e nevojshme pėr ti zbatuar kėto vendime. Dukej qartė sė kėto ligje ishin bėrė pėr tė kėnaqur italianet ndėrkohė qė nuk kishte as gadishmėrinė mė tė vogėl pėr t'i zbatuar ato. Praktikisht, ndaj hebrejve nuk ushtrohej asnjė kufizim i veēantė.

Njė ndėr kufizimet e zbatuara ndaj hebrejve ishte lėshimi i vizave vetėm pėr 30 ditė. Vizat turistike kishin vetėm emrin "turistike" pasi ato nuk respektoheshin si tė tilla prej "turistėve" hebrej. Kjo pėrbente mėnyrėn se si tė futeshin nė Shqipėri me qėllim qė tė shtrohej rruga se si tė shkohej diku tjeter. Kur kjo ishte e pamundur, "turisti" kthehej nė njė banor ilegal tė Shqipėrise.

Konsujt shqiptar u instruktuan tė hiqnin dorė nga tė lėshuarit e vizave turistike pėr hebrejtė. E megjithate ata vazhduan ta bėnin kėtė deri nė fillim tė Luftės Botėrore. Shumė konsuj, thjeshtė nuk i morėn parasyshe ato kufizime. Edhe pas fillimit tė Luftės sė Dytė, disa hebrej mundėn tė merrnin pėrsėri viza pėr tė hyrė nė Shqipėri, duke pėrdorur nė ndonjė rast edhe bakshishin.

Mbėshtetja financiare dhe forma tė tjera.

34

................................................................

Konsujt shqiptar po e lehtėsonin hyrjen e hebrejve nė Shqipėri. Ata pėrkundėr politikės zyrtare, vazhdonin tė lėshonin viza.

Italia ishte i vetmi vend mė tė cilin Shqipėria kishtė nėnshkruar njė traktat dhe ishte po Italia ajo qė e pushtoi nė Prill tė 1939 - tės. Me kėtė fakt mund tė spjegohet ngurrimi i Shqipėrisė pėr tė hyrė nė ndonjė traktat tjetėr qė prej Luftės sė Dytė Botėrore.

Italianėt rrallė mund tė bėheshin vegla tė bindura tė gjermanėve kur ishte fjala pėr hebrejtė. Prej dėshmive tė njerėzve del se jeta nė kampet e administruara prej italianėve nė Jugosllavi ishte e durueshme ndėrkohe qė ushtarėt italianė u ndihmuan hebrejve qė tė ēliroheshin nga kampet e tė shkonin nė Shqipėri. Kjo ndodhi nė atė kohė kur njė numėr i madh i hebrejve nga Europa po dėrgoheshin nė Poloni e Gjermani, drejt kampeve tė vdekjes.

Kur italianėt arritėn nė Shqipėri, ata shpallėn disa rregulla anti- hebreje ku ndėr tė tjera atyre u ndaloheshin veprimtaritė politike, sociale e kulturore. Nė krahasim me vendet tjera tė pushtuara, kufizimet ishin shumė mė tė lehta.

Gjatė kohės sė pushtimit italian tė Shqipėrisė, shumė refugjatėve hebrej nuk iu cenua jeta, bile edhe atherė kur ata nuk e fshihnin identitetin e tyre.

35

.......................................................................

Ata i festonin ditėt e shenjta dhe punonin pėr tė mbajtur veten siē mundeshin, derisa gjėrat u rrukullisen shumė shpejt me kapitullimin e Italisė dhe bashkimin e saj me aleatet nė vjeshtėn e vitit 1943. Gjermanėt erdhėn nė Shqipėri. Rreth 800 refugjatė hebreje nga Jugosllavia, Bullgaria, Gjermania, Polonia dhe Austria tė cilėt gjėndeshin nė Shqipėri edhe njė herė u ballafaquan me friken dhe nevojėn pėr tė gjendur vend pėr tu fshehur.

Nė ditėt e fundit tė pushtimit, italianet u urdhėruan qė t'i grumbullonin hebrejtė qė gjendeshin nė Shqipėri pėr t'i pėrqėndruar tė gjithė nė njė vend, nė shkollėn bujqėsore tė Kavajės. Ja se ēfarė ngjau mė pas:

Ushtarėt italian qė i ruanin hebrejtė duhej tė zevendėsoheshin prej ushtarėve gjerman. Komandanti italian e hapi derėn e shkollės pa ndrojtjen mė tė vogel dhe u tha te ngujuarve: Ikni! Ēfarė e bėn kėtė ndodhi edhe mė interesante ėshtė fakti se nuk gjėndet asnjė dėshmi qė tė vertetoje se nė Shqipėri ka patur kampe pėrqėndrimi apo dėshmi tė tjera tė cilat tė tregojnė pėr "transport" tė hebrejve pėr nė kampet e vdekjes.

Jakoel thotė se nganjėhere ai e ka tė vėshtirė t'i gjykojė italianėt. Me tė ardhur ata i institucionalizuan kufizimet ndaj hebrejve dhe dukej sikur donin qė t'i friksonin por, nuk i ndaluan qė tė punonin e tė fitonin. Ata hebrej qė ranė nė dorė tė italianėve nė pėrgjithėsi nuk u trajtuan keq.

Por nga ana tjetėr, kur Rafael Jakoel u arrestua i akauzuar pėr ndihmė ndaj partizanėve, italianėt dėshmuan se ato ishin tė vėrteta.

37

....................................................................

Territoret e aneksuara

Qė nė fillim gjermanėt paraqiten ligje pėr ndjekjen e hebrejve, ligje tė cilat ata i kishin vendosur edhe nė vende tė tjera tė pushtuara. Por ēuditėrisht ato ishin tė pazbatueshme nė Shqipėri. Pėr shembull, hebrejve nė territoret e aneksuara u kėrkohej qė tė vendosnin njė "J" ose "Jew" nė mėngėn e xhaketes ose diku nė rroba. Kėto rregulla as qė njiheshin nė Shqipėri.

Hebrejtė nė "zonat e aneksuara" nuk ishin aq fatlumė sa ē'ishin brenda vendit. Jeta nė "territoret e aneksuara" nuk ishte e sigurtė dhe ndodhte qė tė bėheshin pre e abuzimeve tė banorėve vendas.

Hebrejtė nga Serbia dhe Kroacia ia mbathen pėr tek kjo zonė ku ndjeheshin tė trajtuar mė mirė prej shqiptarėve dhe italianėve derisa edhe ketu mbrrine gjermanėt. Sidoqė tė ketė ndodhur, mėnyra mė tė cilėn shqipėtarėt i trajtuan hebrejtė mbetet e pakrahasueshme me atė ēfarė bėnė tė tjerėt ndaj tyre. Shqiptarėt as nuk i dorėzuan listat e hebrejve tek gjermanėt e as nuk morėn pjese nė arrestimin e tyre.

Nė Prishtinė, kryeqyteti i territoreve tė aneksuara, me kėrkesėn e gjermanve, autoritetet lokale i pėrpiluan listat e hebrejve. Kjo solli arrestimin e 60 burrave hebrej. Njė doktor simpatik shqiptar Spiro Lito, e bindi kryesinė e vendit qė tė mos lejonin dėrgimin e kėtyre 60 burrave nė Poloni, tė destinuar pėr shfarosje. Ai gjithashtu i bindi autoritetet gjermane se tė burgosurit hebrej ishin tė infektuar nga tifoja kėshtu qė duhej domosdoshmėrisht tė dėrgoheshin nė spitalet e Shqipėrisė pėr tė menjėanuar ndonjė epidemi. Hebrejtė u dėrguan nė Berat, u paisėn me dokumente false dhe u shpėrndanė nėpėr Shqipėri, mė sė shumti tek miqtė e Doktor Litos nė qytetet Lushnje, Shijak, Kavajė e Krujė.

Disa instruksione tė dhėna nga Ministri i Brendshem i Shqipėrise, shefit tė policisė sė territoreve tė aneksuara pėrbejne njė histori mė vete me njė fund pjesėrisht tė lumtur.

37

........................................................................

Motivimi nuk ėshtė i qartė por dihet se shumica shpėtuan.

Nė njė urdhėr tė lėshuar nga ministri, i datuar 20 Mars 1942, thuhej: "Tė gjithė hebrejtė tė cilėt kanė qenė brenda rajonit tuaj pėrpara ndarjes sė Jugosllavise duhet tė transferohen brenda tre ditėsh nė Berat. Ata nuk duhet tė ndalohen nė rrugėn e tyre. Nėqoftėse do tė kundėrshtojnė instruksionet e dhėna duhet tu bėhet e qartė se i pret deportimi. Hebrejtė tė cilėt kanė ardhur pas fillimit tė luftės do tė mbahen nė burg dhe ju duhet tė beni njė listė emėrore tė tyre.

Ministri duket tė ketė ndėrruar mėndje pasi dhjetė ditė mė vonė (me 1 Prill 1941) i rishikoi porosite: "Hebrejtė tė cilėt kanė ardhur pasi filloi lufta nuk do tė burgosen por do tė mblidhen nė njė fushe perqendrimi, pėr shkak se mund tė ketė femijė dhe gra midis tyre. Ju do tė koordinoni me autoritetet ushtarake pėr tė patur njė plan tė pėrbashkėt pėr tė gjithė Kosovėn. Pėr ata qė lufta i ka gjetur kėtu ndalohet deportimi pėr nė Berat deri nė njė urdhėr tė dytė."

Shefi i policise nuk u ngut qė tė kryente detyrat e dhėna. Me 20 Maj ai e njoftonte ministrin: "Burrat hebrej tė cilėt ishin nė rajon pėrpara luftės do tė dėrgohen nė Berat. Gratė dhe femijėt do tė lejohen qė tė qėndrojnė atje ku janė ose tė shkojnė nė Berat. Nė qoftėse ndokush qė ėshtė caktuar qė tė shkojė nė Berat gjėndet i sėmure, atėherė duhet pritur derisa sa ta marrė veten."

Me 5 korrik disa hebrej duhet tė kenė qenė nė burg pasi ministri urdhėronte: ''Hebrejtė tė cilėt janė nė burgun tuaj do tė ndahen nė katėr grupe dhe tė dėrgohen nė Kavajė, Krujė, Burrel dhe Shijak nėn kontroll policor. Ēdo pėrson ose familje ėshtė i lire qė tė zgjedhė kėdo qė do nė grupin e tij veēse ēdo grup duhet tė ketė afėrsisht tė njejtin numėr njerėzish.''

38

..................................................................

Urdhėri nuk thoshte: "hebrejtė tė cilėt erdhėn pasi filloi lufta" por thoshte, citojmė: "Hebrejtė tė cilėt janė nė burg" "Por nė vitin 1942, mundet qė hebrejte qė gjindeshin nė burg tė ishin po ata qė arritėn pasi filloi lufta por qė vazhdonin tė qėndronin fshehtas.

Eshtė e ēuditshme se si kishte shqetėsim pėr tė sėmuret hebrej, fėmijėt dhe gratė, pėr bashkimin e familjeve tė tyre, nė njė kohė kur flitej pėr fusha pėrqėndrimi. Ajo ēfarė ishte me tė vėrtetė diēka e mire ishte fakti se ata po shkonin drejt katėr qyteteve tė pėrmendura, (Kavajė, Krujė, Burrel dhe Shijak) pra nė Shqiperi, nė vendin emri i tė cilit do tė thoshte: JETE, megjithėse jo ēdokush e kishte atė fat qė tė arrinte atje.

Ishin ērregullimet e shumta dhe njė mungesė e theksuar formalitetesh qė i bėnte tė paqarta sa pėr ata "bashkėvuajtės" sa pėr ne sot ato fusha tė pėrqėndrimit.

Kėto fusha pėrqėndrimi ishin tė rrethuara me tela me gjėmba dhe me gardianė italiane. Dėshmitė ishin tė dyfishta: kėtu kishte rrethim me tela me gjėmba ku shtriheshin fushat e pėrqėndrimit tė ruajtura nga gardianė italianė, mė tej gjėndeshin hebrejtė qė niseshin pėr Kavajė ose qė interesoheshin pėr njė film, njė ndeshje futbolli apo njė festė fetare. Ky kontrast lidhet me dy gjėra: Sė pari rojet dhe zyrtarėt e kampeve as nuk kishin porosi tė qarta dhe as nuk ishin tė gatshėm qė t'i zbatonin ato; Sė dyti, ne nuk mund tė pėrgjithėsojmė prej atyre pak raporteve pėr kėto kampe pasi konditat ndryshonin substancialisht nga njė vend nė tjetrin dhe nga njė kohė nė tjetrėn.

Nė korrik tė vitit 1943, duke qenė ende nėn kontrollin italian, shefi shqiptar i policisė sygjeronte burgosjen e njė numri tė caktuar hebrejsh: " Sipas disa hulumtimeve tona, hebrejtė e listės sė mėposhtme janė tė rrezikshėm pasi ata bėjnė propogandė kundėr aksit (Romė-Berlin) dhe duan tė organizojnė aksione dhė tė mbajnė metingje. Nė mendojmė se kėta njerėz duhet tė hiqen prej kėtej sa mė parė qė tė jetė e mundur drejt njė fushe pėrqėndrimi pėr shkak se qėndrimi i tyre i metejshėm mund tė jetė i rrezikshėm pėr rregjimin."

39

..................................................................

Jo ēdo hebre nė territoret e aneksuara e pat atė fat qė ta dėrgonin nė Shqiperi. Numri i hebrejve tė mbajtur nė burgun e Prishtinės ėshtė i panjohur. Italianėt i dorėzuan tek gjermanėt ndėrsa kėta tė fundit i dėrguan nė Beograd ku dhe gjetėn vdekjen prej tyre. Ka shumė tė ngjarė qė kėta tė ishin hebrejtė tė cilėt shefi i policise i pėrshkruante si tė rrezikshėm. Nė prill tė vitit 1944, gjermanėt i transportuan 400 hebrej nga territoret e aneksuara pėr nė Bergen Belsen; 100 prej tyre mbijetuan.

Sipas njė raporti, numri i tė mbijetuarve nė Kosove ishte 60 pėr qint, shifėr qė e bėn atė njėren prej zonave me pėrqindjen relativisht mė tė lartė tė tė mbijetuarve nė Europėn e pushtuar.

Shėnime:

1.- Ambasadori Bernshtain zakonisht kupton numrin e hebrejve nė Shqipėri. P.sh.ai shkruan: "Janė vetėm njėqint hebrej nė tė gjithė vendin" Mendohet se ai kėtė e ka bėrė me qėllim.

A

Raport i zyrės sė policisė sė Prishtinės, 30 qershor 1943.

Solomon Hazmonay

40

...............................................................................

B

Raport i njė gruaje qė jetonte nė ato territore. Ajo ankohet se ishte arrestuar gabimisht pasi edhe pse ishte e lindur hebreje, ajo ishte shndrruar qė heret duke u martuar me njė kristian dhe ishte shkėputur nga origjina. Nuk gjėndet ndonjė rregjistrim i ndonjė ankese tė bėrė nga ana e saj por nė qoftėse ajo ishte e prekur si gjithė tė tjerėt, ankesa e saj eshte e pavlefshme.

C

Ky ishte njė emėr i vėnė qė kishte tė njejtin kuptim me fjalėn: kamp pėrqėndrimi. Kėto ishin kampe pėr civilėt dhe megjithėse shumica e njerėzve nė to ishin hebrej aty kishte edhe njerėz tė cilėt hapnin probleme. Kampet ishin tė rrethuara prej telash me gjėmba dhe ushtarėsh italianė. Sėmundjet nė kampe ishin tėrėsisht jashtė kujdesit dhe kontrollit. Barakat ishin prej druri dhe nuk kishin dritare. Krevatėt ishin po ashtu prej druri tė vendosur nė tre kate. Thjesht ishte njė vend i shėmtuar.

41

.....................................................................

Gjermanėt

Kėrkesat pėr listėn e hebrejve

Nė fund tė vitit 1943, gjermanėt iu kėrkuan drejtuesve tė bashkėsisė hebreje qė tė dorėzonin njė listė tė hebrejve qė jetonin nė Shqipėri. Me sa duket kjo kėrkesė naive ishte hapi i parė drejt transportimit tė hebrejve pėr nė kampet e pėrqėndrimit. Ata nuk e dhane listen e kėrkuar nė vitin 1943 por megjithėate i pėrfshiu frika se mos rregjenca do tė pajtohej mė gjermanėt dhe do tua dėrgonte listat e kėrkuara gjatė vitit qė pasonte.

Nė pranverėn e vitit 1944, nazistėt i kėrkuan zyrtarisht rregjencės listat si dhe grumbullimin e hebrejve nė njė vend.

Babai i Josef Jakoelit, Rafael Jakoel dhe xhaxhai i tij Mateo Matalia i kuptuan qartė qėllimet e gjermanėve pėr tė arrestuar tė tėrė hebrejtė e Shqipėrise. Si udhėheqės tė bashkesise ata u ankuan tek njėri prej rregjentėve, Mehdi Frashėri. Ky i fundit i kėshilloi ata qė tė takoheshin me Minsitrin e Brendshėm, XhaferDeva, i cili njihej si anti-semitist.

Ata qė shkuan tė takoheshin me Ministrin Deva, edhe pse e dinin rrezikun qė iu kanosej nga ky takim. Tė dy e pranuan sfiden duke iu lėnė familjeve lamtumirėn pėrpara se tė niseshin. Pėr ēudinė e tyre, nacionalizmi i Ministrit Deva e tejkalonte anti-semitizmin e tij; ai pranoi qė tė protestonte tek gjermanėt pėr rastin e tyre. Deva ia doli qė t'i bindtte gjermanėt qė tė tėrhqnin kėrkesėn pėr hartimin e listave tė hebrejve.

Kujtimet zbehen ndėrkohė qė koha kėrkon haraēin e vet. Ka edhe nje variant tjetėr tė kėsaj ngjarje me Xhafer Devėn: Ai i hodhi poshtė kėrkesat e gjermanėve dhe mė pas i njoftoi hebrejtė se gjermanėt e pranuan vendimin e tij, pra nuk ishte e nevojshme qė tė pėrpilohej lista. Nuk ka shumė rėndėsi se cili nga variantet ėshtė i vėrtetė pasi rrjedhoja ėshtė e njejta: Shqiptarėt nuk iu bindėn nazistėve pėr tua dorėzuar listat e hebrejve.

42

.....................................................................

Kur Ministri Deva e hodhi poshtė kėrkesėn e gjermanėve, gjithnjė sipas tė dhėnave, ai u tha gjermanėve se e vleresonte kėtė si njė shkelje flagrante tė marrėveshjes si dhe njė ndėrhyrje arbitrare nė punėt e brendshme tė Shqipėrise. Ai iu spjegoi pėrfaqėsuesve tė bashkėsisė hebreje pėrgjigjen qė u kishtė dhėnė nazistėve duke i siguruar ata se pėr sa kohė qė qeveria shqiptare do tė kishte force, hebrejtė nė Shqipėri, nuk kishin se pse tė kishin frikė. Ngjarjet e mėposhtme treguan vėrtetėsine e kėsaj deklarate.

Fakti qė qeveria dhe populli shqiptar nuk bashkėpunuan me gjermanėt nuk do tė thotė se rreziku ishte zhdukur si pėr hebrejtė ashtu edhe pėr muslimanėt dhe kristianet te cilėt i morėn ata nėn mbrojtje. Gjithkund rreth e rreth kėtij vendi, nga Korfuzi, nga Janina si dhe nga territoret e aneksuara, hebrejtė transportoheshin drejt kampeve tė vdekjes. Rėndėsia e kundėrshtimit tė kėrkesės pėr dorėzimin e listave tė hebrejve nuk mund tė mos vlerėsohet. Ka njė lidhje tė padiskutueshme midis listės qė nuk u dorėzua dhe numrit tė atyre qė mbijetuan. Shembulli i Greqise e ilustron mė sė miri, kėtė. Nė Selanik, listat e kėrkuara nga nazistėt u dorėzuan dhe kjo bėri qė tė mbijetuarit tė ishin jo mė shumė se dhjetė pėr qint. Nė Athinė listat nuk u dorėzuan dhe tė mbijetuarit ishin pesėdhjetė pėr qint.

Bisedimet

Jakoel tregon pėr pėrvojėn e tij kur ai dhe tre hebrej tė tjerė tė rinj po kėrkoheshin nga gestapo. Tre tė tjerė u kapėn prej nazisteve. Pleqtė e bashkėsisė hebreje tė Vlorės u pėrpoqėn qė tė bisedonin pėr lėshimin e tyre. Ata arritėn qė tė futeshin tek shefi i Gestapos nėpėrmjet tė njė ndėrmjetėsi. Ndėrkohė njeri prej tė treve arriti tė njoftonte vėllain e tij dhe t'i thoshte se lėvizjet e tij ishin nėn vėzhgim, kėshtu qė duhej tė bėnte kujdes pėr pjesėn tjetėr tė familjes. Pėrfaqėsuesi i gjeneralit Futztun, shefi i gestapos iu ofroi atyre lirimin kundrejt njė pagese tė konsiderueshme nė tė holla. E vetmja garanci qė gjermanėt jepnin nė kėtė pazar ishte "fjala e nderit" e shefit tė gestapos. Me tė paguar mitin e kėrkuar tė katėr hebrejtė u liruan.

43

......................................................................

Thuajse i njejti incident i ndodhi Pepe Levit i cili kundėrshtoi qė tė punonte si informator pėr gjermanėt. Ai e ndjeu rrezikun e vdekjes ndaj pėrpara sė tė shkonte pėr tė rrėfyer tek gjermanėt vendimin qė kishte marrė, i dha lamtumiren familjes sė tij. Pa hyre tek detajet se si ndodhi, fakt ėshtė qė gjermanėt pasi e dėgjuan refuzimin ndaj kėrkesės sė bėrė prej tyre pėr tu kthyer nė njė informator tė gestapos, e lanė qė tė shkonte. Nuk ka spjegim tjetėr veē atij qė Rajhut tė Trete i ishte afruar fundi dhe megjithėse gjermanėt po e pėrshpejtonin punėn e makinerise sė tyre vrasėse, oficerė tė veēantė tė ushtrisė gjermane nuk dėshironin qė emri i tyre tė lidhej me vrasje hebrejsh.

Ndodhia e mėposhtme mund tė merret si e fundit me hebrejtė e Vlorės. Nazistėt kishin pėrgatitur njė listė bashkė me adresat dhe kishin planifikuar qė pikėrisht nė mėngjesin e asaj dite kur ata do ta lėshonin Vlorėn, t'i arrestonin tė tėrė hebrejtė. Ata e ndjenin sė fundi ishte afruar. Ditėn kur gjermanėt do tė iknin, partizanėt zbritėn nga kodrat dhe e rrethuan qytetin. Ata filluan tė kėndonin e tė kėrcenin siē ishte zakoni i tyre pėrpara se tė fillonin betejėn, si formė e luftės psikologjike. Pushtuesi vendosi ta lėshonte qytetin natėn, pa e pritur mėngjesin. Kėshtu hebrejtė e Vlorės shpėtuan.

44

...........................................................

Tani qė Shqipėria ėshtė "hapur", ne mėsuam pėr herė tė parė historine e jashtėzakonshme se si shqipėtarėt i mbrojtėn hebrejtė gjatė pushtimit italian dhe gjerman. Dihet historia rrėnqethėse e shpėtimit tė hebrejve tė Danimarkės. Historia e shpėtimit tė tyre nė Shqipėri ishte varrosur pėr katėr dekada, pėr shkak tė politikės anti-izraelite dhe izolacioniste tė njė diktatori komunist.

Asnjė hebre shqiptar nuk u vra gjatė Holokaustit . Po ashtu ēdo hebre grek, gjerman, jugosllav apo austriak qė pat fatin tė prekte nė tokėn shqiptare, shpėtoi pėr mrekulli. Historia shqiptare ėshtė pa dyshim mė e veēanta edhe pėr faktin se shumica e fisnikėve shpėtimtar tė hebrejve ishin musliman, ndonėse kishte gjithashtu edhe ortodoks dhe katolikė.

45

....................................................................

Ndersa vetė djalli rendte si i ēmendur nėpėr Europėn e pushtuar nga fashizmi, Shqipėria ishte kthyer, siē e quante njė hebre i shpėtuar aty, nė njė "kopėsht tė Adamit" pėr refugjatėt hebrej. Mė poshtė do tė gjeni atė ēfarė i ndodhi njė familje hebreje, refugjate nga Jugosllavia.

Kur gjermanėt i vunė nė jetė ligjet raciste, kjo familje me identitet tė fallsifikuar shkoi pėr tė shpėtuar nė Jugosllavinė Jugore e cila ishte aso kohe nėn kontrollin italian. Italianėt e arrestuan pėr hyrje ilegale dhe e vendosėn nė njė kamp- burg, ku gjėndeshin edhe familje tė tjera hebreje. Italianėt ishin njerzorė nė trajtimin qė u bėnin hebrejve nė kėtė kamp familjesh dhe nganjėherė i lejonin burrat qė tė punonin nė tregėti ose nė profesionet e tyre. Edhe fėmijėve tė tė burgosurve u lejohej qė tė loznin me femijėt e rojeve.

Shqetėsimet filluan bashkė me ankesat pėr mbi-popullim tė kampit. Kur hebrejte u ankuan, italianėt ua bėnė tė njohur kėtė gjermanėve tė cilėt u paraqitėn tė gatshėm pėr ta trajtuar ēėshtjen siē dinin ata. Tė nesėrmen, ata shkuan tek kampi, morėn gjysmėn e hebrejve qė ndodheshin aty, i dėrguan tek njė pyll afėr Prishtinės dhe i pushkatuan pa as mė tė voglėn mėshire. Kjo ndodhi nė atė pjesė tė Jugosllavisė tė cilėn gjermanėt e quanin territor i aneksuar.

Italianet u ndien dukshėm fajtor pėr kėtė dhe si pėr tu shfajsuar i trafikuan hebrejtė e mbetur nė Shqipėrinė e pushtuar nė atė kohė vetėm prej trupave tė tyre. Kjo u krye me makina transporti ushqimesh duke i fshehur njerėzit nėpėr thasė.

Nga ferri i tmerreve nėpėr Europe, ata po shkonin drejt njė bote tjetėr - drejt njė ishulli mistik qė quhej Shqipėri. Tė gjendur nė kėtė vend tė panjohur pėr ta, tė rrethuar nga mikėpritja tradicionale shqiptare ata panė me sytė e vet dallimin midis ferrit dhe parajses.

Naftali tregon kėtė histori: "Unė isha nė atė kohė njė djalė i tė katėrmbėdhjetave. Ne shpėtuam nga Serbia e pushtuar, kaluam nėpėr Bullgari e prej andej nė provincėn

46

.....................................................................

Kosoves (nė territoret e aneksuara) ku u ndesha me njė pritje tė tmerrshme. Gjermanėt ushtruan trysni ndaj italianėve pėr tė na arrestuar. Kėshtu e gjitha familja jonė pėrfundoi nė burg. Atherė nė pamė anėn mė tė shndritshme tė shqipėtarve. Njė grup gjykatėsish shqipėtare erdhėn dhe kėrkuan qė tė bėhej zhvendosja e refugjatėve mė nė jug tė vendit. Ata e bėnė kėtė pėr tė shpėtuar jetėt tona dhe pėr t'ja arritur kėsaj na transferuan nė Kavaje.

Tri makina tė mbushura plot me hebrej arritėn nė Kavaje nė njė ditė pazari. Mihali, i cili ishte 17 vjeē nė atė kohė, e mori familjen time dhe e vendosi tek njė hotel i vogėl, pronė e familjes sė tij duke na dhėnė edhe ushqime. Ai mė punėsoi si pjatalares. Mė tė mbėrritur ne, erdhėn gjermanėt kėshtu qė na duhej patjeter tė iknim pėr Tiranė. Por pėr tė shkuar atje duheshin dokumente. Dihet tashmė se si Mihali i mori dokumentet ne polici per ne.

Nė vitin 1942 refugjatė hebrej tė liruar nga burgjet italiane u dėrguan nė Kavajė. Familjet hebreje nuk kishin pasaporta shqiptare gjė qė pėrbėnte njė problem serioz. Mihal Lakatari, njė djalė ortodoks 17 vjeēar e kuptonte rrezikun qė u kanosuj atyre familjeve.

Njė mėngjes heret, ai u armatos dhe shkoi tek posta e policise pasi pandehte se nuk do tė gjente njeri nė punė aq heret por u befasua kur gjeti aty njė sekretar. Megjithatė, falė guximit qė e karakterizonte, i mori tė gjitha kartat e identitetit, rreth 50 copė, dhe e porositi sekretarin tė mos fliste nė se e donte veten dhe familjen.

Refik Veseli me shokė tė tjerė i siguruan fotografitė e nevojshme pėr pasaportat por prapėseprapė ato nuk mund tė pėrdoreshin pasi nuk kishin as vula tė njoma as tė thata. Mihali iu kthye edhe njė herė postės sė policisė dhe i siguroi ato.

Kur ndodhi kjo, Mihali ishte nxėnės nė shkollėn pedagogjike. Pėrse e beri ai kėtė veprim? Pėrgjigja e tij vjen gati njė gjysmė shekulli mė vonė: Nuk ka arėsye fetare qė mė shtynė ta beja kėtė. Unė u pėrpoqa t' i shpėtoja ata njerėz pasi ishin nė situatė tmerrėsisht tė rrezikshme. Pėr mua s'kishte asnjė rėndėsi se ēfarė feje apo kombėsie kishin. Ne i deshėm ata njerėz. Mirėnjohja qė shfaqin ndaj meje mė bėn tė lumtur. Ky ėshtė shpėrblimi mė i madh.

Njė prej pėrdoruesve tė kėtyre dokumenteve fallse e ruan edhe sot e kėsaj dite fotografinė e cila i ishte bashkėngjitur "kartes" sė tij dhe e quan atė si dhuratėn mė tė ēmuar e mė tė bukur qė ka marrė ndonjėherė. Ai e pėrqafon Mihalin dhe i thote: "Flori, Ju, familja juaj dhe tėrė populli shqipėtar jeni flori i pastėr." Nuk ėshtė pėr tu ēuditur pse hebrejtė shpėtuan nga treni i vdekjes. Njerėz si Mihali e bėnė kėtė. Ai tanimė ėshtė nderuar me titullin Fisnik.

Moshe Mandili dhe familja e tij ikėn prej Beogradit ku kishin lindur dhe u ndjenė pak a shume mė tė sigurtė nė internim nė njė kamp nė jug tė Jugosllavise i cili ishte nėn kontrollin italian. Mbasi qėndruan pėr mė se nje vit tė internuar, kjo familje si dhe 120 bashkėvuajtės tė tjerė dolėn nga kampi dhe shkuan nė Shqipėri.

Refugjatėt hebrej jetonin nė njė farė sigurie relative deri nė vjeshten e vitit 1943, kohė kur forcat pushtuese italiane ua lėshuan vendin atyre gjermane. Kur kėta tė fundit e morėn plotėsisht fuqinė, Refik Veseli vendosi qė tė shtatė hebrejtė tė cilėt i fshihte nė Tiranė t'i siguronte pranė prindėrve tė tij nė vendlindje. Atyre iu dhane dokumentet e nevojshme, i veshėn me rrobe fshatarėsh dhe iu vunė emra musliman. Refiku iu tha atyre se do tė ishte mė mire po tė ecnin nė kėmbe nė njė rrugė rreth 50 kilometra se sa tė zinin ndonjė autobus i cili vėrtetė i dėrgonte shpejt por mund t'i rrezikonte nė se ndodhej dikush qė e kuptonte kėtė. Nė atė kohė edhe ai vet nuk ishte i sigurte se si do tė reagonin njerėzit ndaj njė veprimi tė tillė. Ai nuk deshi tė merrte pėrgjegjėsi tė panevojshme megjithėse koha vertetoi se ky rrezik ishte shume i vogel nė mos nuk ekzistonte fare.

Familjet Mandili dhe ajo e Ben Jozefit tė cilėt pėrbėheshin prej pesė tė rriturish dhe dy fėmijesh u fshehėn nė shtėpinė e prindėrve tė Refikut nė

48

...............................................................

Krujėn malore deri nė mbarim tė luftės. Refiku e ndjeu se prinderit e tij patėn njė farė ngurrimi pėr t'i marrė kėta njerėz tė ēuditshėm nė shtėpi, por mė vonė ata u bėnė si njerėz tė njė shtėpie. E vėrteta ėshtė se nuk mund tė ndodhte qė njė shtepi e tillė tė mos pranonte miq.

Pėrveē rrezikut qė u kanosej pėr vete nga gjermanėt, tani u shtohej edhe problemi tjeter, ai i strehimit tė shtatė njerėzve tė huaj qė jetuan nė shtėpine e tyre pėr njė kohė tė gjatė. Kjo familje u dha strehė atyre pėr njė vit tė tėrė. Rreth pesėdhjetė metra larg shtėpisė sė Veselėve ishte njė shpellė ku hebrejtė e rritur fshiheshin sa herė thuhej se po vinin gjermanėt. Ata kurrė nuk dalluan tek mirėpritėsit ndonjė farė bezdie. Interesant ėshtė fakti se familja shqiptare kurrė nuk pranoi tė merrte qoftė edhe njė qindarkė si shpėrblim pėr shpenzimet e bėra pėr mbajtjen e miqve.

Pas luftės Refiku shkoi nė Beograd pėr tė bėrė njė vizitė tek Mandilėt ku mėsoi artin e tė fotografuarit nė studion e tyre. Mė pas ai hapi studjon e vet nė Tiranė.

Letrat qe Mandili dėrgonte pandėrprerė u bėnė baza dokumentare qė ēoi nė nderimin me titullin Fisnike midis Kombeve tė familjes sė Veseleve, prej Yad Vashemit. Ata ishin tė parėt shqipėtar nė mos tė parėt muslimanė qė u nderuan me kėtė titull prej Yad Vashemit.

Atif dhe Ganimet Toptani.

Si shumė familje tė tjera shqiptare edhe Toptanėt ishin dashamirės tė kulturės gjermane por jo tė nazizmit. Si njerėz fisnikė qė ishin ata i ndihmuan kauzės sė aleateve. Ata gjithashtu bėnė sakrifica pėr tu shpėtuar jetėn e hebrejve

Gjatė njė operacioni tė gjermanėve kundėr forcave partizane, njė kolonel i misionit ushtarak britanik ishte plagosur seriozisht. Ai gjeti strehė nė Kamėz nė familjen e Toptanėve. Po kjo familje strehoi nė shtėpine e vet edhe familjet Altarak dhe Levi, edhe pse ishte e para herė qė takonin njė familje hebreje.

49

.................................................................

Edij Toptani ishte dymbėdhjetė vjeē kur u shoqėrua me Jashan dhe Mikan. Antaret e familjes Toptani janė nderuar gjithashtu me titullin Fisnikė.

Sulo Maēaj

Sulo Meēaj ishte nga Kruja. Ai jetonte me djalin dhe gruan nė njė shtėpi tė vogėl qė ua kishte lėnė trashėgim babai. Nė vitin 1943 ai e hapi derėn e shtėpise pėr dhjetė hebrej midis tė cilėve kishte edhe pjestarė tė familjes Battino. Djali i Sulos tregon se ēfarė ndodhi kur erdhėn gjermanėt nė Krujė "Babain e lajmėruan se gjermanėt po vinin tek shtėpia jonė pėr tė kontrolluar pėr hebrej. Ai u tha miqve qė sapo tė jepte njė sinjal, ata duhej tė shkonin zvarrė tek njė vend qė ai e kishte pėrgatitur posaēėrisht pėr ta, nėn ēati. Miqte i kapi paniku por babai u pėrpoq t'i bindtte se ata kurresesi nuk do tė zbuloheshin. Njėri prej tyre e pyeti atė se ēfare do tė ndodhte nė se gjermanėt do ta digjnin ndėrtesėn. Pėr t'i siguruar, babai mė urdhėroi mua, tė vetmin djalė qė kishte, tė shkoja nėn ēati bashkė me tė duke ndarė tė njejtin fat nėse shtėpia do tė digjej prej gjermanėve. Im atė nuk mund tė zgjidhte rrugė tjetėr. Kjo ishte ēėshtje nderi pėr tė"

Pyetja se si e ndjeu djali i Sulos veten kur e urdhėroi babai qė tė rrezikonte jetėn bashkė me hebrejtė, i shkakton njefarė hutimi dhe mė pas pėrgjigjet se kjo ishte e vetmja gjė qė mund tė bėhej nė ato ēaste. Pyetjes tjetėr se a do ta bėnte edhe ai vetė atė qė bėri i ati, ai i pėrgjigjet: "Pa as mė tė voglin dyshim" Nipi i Sulos i cili po e dėgjonte kėtė histori dha tė njejtėn pėrgjigje. Qė tė dyve iu erdhėn tė habitshme pyetjet rreth kėsaj ēėshtje.

Ndodhi edhe njė ngjarje tjetėr nė Krujė e cila i trembi tė dya palėt, edhe hebrejtė edhe mikėpritėsit e tyre. Kur partizanėt e morėn qytetin, filluan tė vallzonin nė rrugė. Hebrejte menjėhereė dolėn prej vendeve tė fshehta dhe iu bashkuan turmės qė po festonte fitoren. Pak ditė mė vonė gjermanėt kundragoditėn dhe e rimorėn Krujėn. Tė gjithė banorėt e qytetit tashmė e dinin se hebrejtė kishin dalė nga familjet Meēaj e Veseli.

50

................................................................................

Ēėshtė e vėrteta, pėr njė farė kohe hebrejtė ndjeheshin shumė tė shqetsuar pasi ende nuk e dinin se ēfarė ishte ajo mburojė e shenjtė qė i ruante e qė shqiptarėt e quajnė BESA.

Nė mars tė vitit 1943 hebrejtė e ardhur nga Maqedonia u dėrguan nė kampin e vdekjes, Treblinka. Marko Menahen, njė hebre maqedon e humbi tėrė familjen dhe pas kėsaj ai gjeti shpėtim nė Shqipėri. Nė fillim ai shkoi ne Tirane, por kur e mori vesh se gjermanėt po e kėrkonin ia mbathi pėr nė Elbasan. Ai u strehua tek familja Nosi tė cilėt e punėsuan si kimist nė njė fabrikė tė tyre. Marko kishte dokumente fallso dhe e paraqiste veten si musliman, por ndodhi qė nė njė dasėm tė diktohej dhe u arrestua nga gestapo.

Vasil Nosi njihte njė oficer madhor tė Gestapos qė kur ishte student nė Austri. Gjermani ishte alkolist. Vasili diti ta shfrytėzonte kėtė dobėsi tė tij. Gjermani e lėshoi Markon prej burgut "vetėm pėr kėtė herė" dhe e solli nė shtėpinė e Nosėve.

Markon e ēuan menjėherė nė fshatin Lixha ku e mbajtėn tė fshehur nė njė hotel tė braktisur deri nė ēlirimin e plotė tė vendit. Gjatė asaj kohe ai shihte vetėm Adelina Nosin e cila i sillte rregullisht ushqimin. Pas luftės, Marko u pėrgatit tė shkonte nė Izrael pasi kishte njė vizė tė pėrdorshme por nuk qe e thėnė pasi komunistėt e arrestuan Vasil Nosin. Marko dhe vellai i Vasilit u pėrpoqėn qė ta nxirnin Vasilin nga burgu por ata pėrfunduan pėr vete nė pranga. Vasili vdiq nė burg ndėrsa Marko vuajti katėr vjet ne burgjet komunsite thjesht pėr ndėrhyrjet dhe pėrpjekjet qė kishte bėrė pėr tė liruar shokun e vet.

Kur Marko doli nga burgu, viza e tij dalėse kishte skaduar, ndėrkohė qė qeveria komuniste e Enver Hoxhes nuk e lejonte emigracionin pėr Izrael. Kėshtu ai u kurthua plotėsisht.

51

..................................................................

Atij iu shty vajtja nė Izrael deri nė vitin 1991, 41 vjet pas pėrpjekjes sė parė ndėrsa pjestarėt e familjes Nosi pas njė kalvari tė gjate vuajtjesh i gezohen titullimit: Fisnikė.

Beqir Qoqja

Avraham Eliasaf (i cili mbante emrin musliman, Gani) jetonte nė rrobaqepsinė e mikut tė tij, Beqirit nė Tiranė. Kur gjermanėt filluan njė spastrim ndaj hebrejve ata menduan se ishte mė e sigurtė qė tė dėrgonin Avrahamin nė njė fshat tė largėt ku ai do tė "shpėtonte" si musliman. Avrahami kishte disa monedha floriri te cilat ia dhe Beqirit pėr ta ndihmuar. Pas ēlirimit, Beqiri ia ktheu mikut tė tij florinjtė duke refuzuar ēdo lloj kompensimi.

Beqiri e vizitoi Izraelin mė njė grup fisnikėsh por ata nuk arritėn qė tė takoheshin pėrsėri, pasi Abrahami vdiq vetėm pak kohė para vizitės. Edhe Beqiri ėshtė nderuar me titullin fisnik.

Ky nuk ėshtė njė rast i vetėm kur pasuritė u janė kthyer hebrejve pas luftės. Nadire Buxhiu iu ktheu hebrejve tė gjitha vlerat qė ata i kishin besuar. Haim David i la disa objekte arti me vlera tė mėdha Haxhi Mulla Deliut. Haimi nuk jetoi e megjithatė Haxhiu ia ktheu objektet vajzes se tij edhe pse duket se ajo nuk kishte dijeni pėr kėtė. Nė njė rast tjeter si ky, zonja Qirko u dha djemve tė Samuel Matathias, tė gjitha gjėrat e vlefshme qė babai i tyre ia kishte besuar asaj.

Prefekti i Vlorės, njė figurė e rėndėsishme nė ditėt e pushtimit italian, mori disa mallra tė zgjedhura tek dyqani i Pepe Levit. Pepe i tha prefektit qė tė mos shqetėsohej pėr pagesen pasi mund ta bėnte atė kur tė donte. Kjo nė gjuhėn e tregtarit do tė thoshte: asnjeherė! Prefekti kishte fuqi qė t'i arrestonte tė tėrė hebrejte dhe tu konfiskonte tėrė pasuritė. Praktikisht ai mund tė kishte marrė ndonjė gjė qe i duhej. Ai u ndie shumė i fyer

52

.................................................................

dhe iu pergjigj atij: Dėgjo Pepe Levi! Unė kam qenė miku yt dhe kėtė nuk e kam fshehur kurrė. Nė qoftėse ju mendoni se unė kėtė e kam bėrė pėr tė pėrfituar ndonjė gjė, jeni gabuar rėndė. Tani, mė jepni ēmimin, pėrndryshe do t'ju trajtoj si hasmin tim.

Metin, Azis dhe Shpresa Ruli - Ali Kuci

Shpresa Ruli me prindėrit e saj, Metin e Azis Ruli si dhe Ali Kuci zunė shoqėri tė madhe me Solomon Komfortin dhe gruan e tij tė cilėt kishin njė vajzė tė sapo lindur. Aliu siguroi karta fallso ndėrsa familjet e Rulėve dhe Kucėve i morėn Komfortėt nėn "mbrojtjen e tyre". Gjatė njė periudhe prej shtatė muajsh, ata i zhvendosėn Konfortet nga njė vend nė tjetrin, atje ku Rulet mundnin t'i mbronin ata.

Njė ditė Solomoni shkoi nė qytet dhe papritmas u arrestua. Familja hebreje kishte dokumente qė vertetonin se ishin muslimanė. Duke pėrdorur njohjet personale, familjet muslimane ia dolėn qė t'i lėshonin nga burgu duke kėmbengulur se ai ishte i vėllai i Aliut. Qėndrimi nė Tiranė u bė shumė i rrezikshėm. Prandaj ata u dėrguan nė njė qytet tė vogėl. Nė Shatator tė vitit 1944, familja Komfort u largua pėr nė Milano pa pėsuar gjė dhe nė janar tė vitit 1945 u kthye nė Jugosllavi e mė pas nė Izrael. Kėto familje edhe pas pesėdhjetė vjetėsh vazhdojnė korespendencėn me njėra tjetrėn.

Aliu ishte anti-komunist i njohur. Ai u torturua dhe u vra prej komunistėve nė vitin 1945. Djali i tij erdhi bashkė me grupin e shqiptarėve nė Izrael dukė pėrfaqėsuar familjet e Rulėve dhe tė Kucėve.

Familja Budo

Vajza e tyre Sado Xhyheri fshehu katėr hebrej. Riketa Goni, Viktor Jakoel, Eftimi Jakoel dhe David Matathia. Sadoja do tė kalonte thuajse tėrė kohėn me ta, duke i inkurajuar dhe mbajtur lart moralin. Kjo miqėsi njerėore vazhdoi me vite tė tėra.

Familja Batino qėndroi e fshehur pėr 40 dite.

53

................................................................

Pas bombardimit tė qytetit nga gjermanėt, qėndrimi i mėtejshėm u bė i pamundur, kėshtu ata u vendosen nė njė qytet tė vogėl por mė tė sigurtė. Nuk ishte e pazakonshme pėr hebrejtė qė tė "pasoheshin" nga njė shpėtimtar i tyre tek njė tjetėr. Kjo bėnte qė tė kishte mė shumė se njė person ose njė familje qė ndihmonte pėr shpėtimin e tyre nga nazizmi e qė njihen edhe ata si Fisnike.

Besim e Aishe Kadiu

Gjatė pranverės dhe verės sė vitit 1944, qė ishte edhe koha mė e rrezikshme, familja Kadiu i hapi derėn dhe e strehoi njė familje hebreje.

Shyqyri Myrto

Shyqyriu ishte njė shok i ngushtė i Josef Jakoelit. Nė mars tė vitit 1944 u ndėrmor njė "kontroll" nga gjermanėt nė njė pėrpjekje pėr t'i mbledhur tė tėra kartat e identitetit qė mbanin hebrejtė. Hapi tjetėr do tė ishte pėrzėnja e tyre. Shyqyriu i fshehu Josef Jakoelin dhe motrėn e tij Eriketa nga marsi deri nė nėntor 1944.

Njė natė erdhėn gjermanėt. Ata dukej se kishin ndonjė informacion pėr hebrejtė qė fshiheshin tek Shyqyriu. Dera nuk u hap deri sa Josefi u largua. Eriketa u vesh me rrobat karakteristike tė Shqipėrisė sė Mesme dhe u fsheh nė odėn e grave ku hyrja e burrave ishte e ndaluar. Gjermanėt u bindėn tė mos futeshin nė atė dhomė pasi iu spjegua kjo traditė e vendasve.

Pesėdhjetė vjet me vonė, duke ndenjur nė njė dhomė tė rehatshme nė Izrael, Shyqyriu dhe shoku i tij Beqir Qoqja bisedonin pėr ngjarje tė atyre viteve tė vėshtira. Shyqyriu, tani tetėdhjetė vjeē me njė beretė tė vjetėr nė kokė, i mbėshtetur tek shkopi i tij dėgjonte tregimet e vajzės sė Josef Jakoelit se si i kishte shpėtuar babai. "Nė kulmin e terrorit gjerman ai i dėrgoi babain dhe hallėn nga njė shtėpi nė tjetrėn, nga njė oborr tek tjetri, nėn hundėn e nazistėve tė cilėt gjuanin pėr hebrej deri sa gjeti njė vend tė sigurtė pėr ta." Sytė e saj shkėlqenin nga admirimi pėr burrin qė e nxori babain dhe hallėn e saj nga kthetrat e sigurta tė vdekjes.

54

..............................................................

Ne i pyetėm kėta dy pleq musliman se pėrse i kishin bėrė kėto gjeste kaq fisnike. Beqiri, si njeri i thjeshtė qė ishte fliste mjaft rrallė dhe pėrgjigjej shkurt: " Ai ėshtė miku im". Ndėrsa Shyqyriu ndėrhyn: "Ndoshta ju mendoni se ne e bėmė kėtė pėr humanizėm. Feja jonė muslimane na mėson qė tė ndihmojmė gjithkėnd qė ėshtė nė pozitė tė vėshtirė ose nė rrezik." Beqiri nuk ishte i njė mėndje me tė: " Kjo nuk ka asgjė tė bėjė me fenė. Ne tė gjithė kemi njė zot dhe ai ka urdhėruar qė t'i ndihmojmė njėri tjetrit. Tė njejtėn gjė thotė Jezusi, tė njejtėn gjė urdhėron Muhameti, tė njejtėn gjė predikon edhe Moisiu."

Fisnikė tė tjerė jo-hebrej.

Mė shumė se tetėdhjetė hebrej kalimtarė, shumica tė panjohur pėr Nadire Bixhiun kaluan nė shtėpine e saj duke gjetur gjithnjė njė vend tė sigurtė. Hoxhė Ferri iu priu shumė hebrejve pėr nė fshatin Zall Herr ku ai kishte njė shtėpi mjaft tė madhe. Aty ushqehej gjithnjė njė turmė e pėrbėrė thuajse prej tetėdhjetė vetėsh ndėr tė cilėt kishtė edhe ushtarė italianė tė cilėt u larguan nga ushtria e tyre e shpartalluar.

Familja Solomon dhe tė tjerė u fshehėn nė shtėpinė e Nuro Hoxhės nė Vlorė. Si masė paraprake sigurie u bė njė transhe ku mund tė rrinin tė shtatėmbėdhjetė miqtė e familjes Hoxha. Tė shtatėmbėdhjetėt ndejtėn nė kėtė shtėpi pėr tre muaj.

Nė vitin 1940, Vjera Matuseviē dhe familja e saj prej shtatė antarėsh u gjendėn nė Tirane. Ata u strehuan nė Zall Herr. Ushqimin ua ēonte Mikel Kilica. Gjermanėt e pikasėn se ēfarė bėnte Mikeli prandaj ai u detyrua t'i hiqte prej aty dhe i dėrgoi nė Manastirin e Ardenicės. Prifti i manastirit i paisi ata me pashaporta fallso. Por edhe aty ranė nė sy, ndaj u detyruan qė t'i kthenin pėrsėri nė Tiranė, kėsaj radhe nė shtėpinė e Vasil Bidoshit ku edhe qėndruan deri nė ēlirimin e vendit.

Disa prej refugjatėve u dėrguan nė Berat me urdhėr tė autoriteteve shqiptare. Ishte fati qė i ndihmoi pasi njerėzit e mirė tė Beratit si Abdullah Shkodrani, Xhevdet Gjergjani dhe tė tjerė i ushqyen dhe i mbajtėn fshehur pėr njė kohė tė gjatė.

55

..................................................................

Toli dhe Todi nga Kavaja strehuan Jozef Adixhedin ndėrsa vėllezerit Gjata nga Fieri, morėn nė mbrojtje Mosha Basarin.

Abdullah Shkodrani i dha strehė Rashel Davidit ndėrkohė qė nė Shkodėr Xhevdet Bekteshi i shpėtoi jetėn Jashar Barukoviēit.

Nė shkurt tė vitit 1942, fahistėt i urdhėruan autoritetet shqiptare qė tė arrestonin e t'i dorėzonin tėrė hebrejtė qė e kishin kaluar kufirin fshehtas nga Serbia. Kryetarėt e bashkive u urdhėruan qė tė siguronin informacion pėr tė gjithė hebrejtė kalimtarė nė qytetet qė ata drejtonin. Tė gjithė kthyen tė njejtėn pėrgjigje: "Nė qytetin tonė nuk ka hebrej", ndonėse e dinin se nė ēdonjėrin qytet kishte mjaft prej tyre.

Fillimi i vitit 1944 nuk ishte ai i njė viti tė mbarė. Qė nė ditėt e para, gjermanėt arrestuan njė grup qytetarėsh nga Vlora. Ata erdhėn nė mes tė natės dhe kryen arrestime sipas njė liste tė pėrpiluar qė mė parė. Tė gjithė tė arrestuarit u dėrguan nė kampe pėrqėndrimi. Disa u vranė nė qytetin Resnje tė Jugosllavise. Shtatėqint vetė u arrestuan atė natė prej tė cilėve vetėm disa u kthyen tė gjallė. Midis tyre nuk pati asnjė hebre. Edhe njė hebre qė u muar, u lėshua pas ndėrhyrjes qė bėri dikush pėr tė. Nazistėt shkonin sipas motos: Lėrini hebrejtė se na duhen pėr njė kohė tė veēantė.

Nė njė natė shkurti tė vitit 1944, nazistėt vranė nėntėdhjetė vetė kudo qė gjėndeshin, nė shtėpi, nė rruge e gjetkė. Nazistėt kėrkuan shtėpi mė shtėpi pėr hebrej, i mblodhėn dokumentet e tyre dhe i urdhėruan qė tė paraqiteshin tek zyrat e SS - ve brenda dy ditėve. Hebrejtė e dinin se po ta kalonin atė prag s'do tė ktheheshin mė kurrė tė gjallė prej andej. Prandaj menjėhere u paisėn me dokumente fallso nga miqte e tyre shqiptare.

Nuk mund tė tregohet ēdo gjė nė detaje; ka ende shpetimtarė tė cileve nuk u ėshtė bėrė e njohur vepra qė kanė kryer. P.sh. E shoqja e Fatlli Imamit, Irena, me origjinė sllave i fshehu miqtė hebrej tė cilėt ajo i njihte qė pėrpara luftės. Numri i hebrejve tė cilėt po kėrkonin vend pėr tu fshehur erdhi duke u rritur, aq sa erdhi njė moment kur shtėpia e tyre e vogel nuk mbante dot mė. Fatlliu dhe e shoqja nuk donin tė refuzonin asnjė prej tyre prandaj tėrhoqėn nė kėtė vepėr fisnike edhe familje tė tjera.

56

....................................................................

Hebrejtė ishin shpėrndarė nėpėr shumė fshatra dhe qytete tė Shqipėrise si nė Lushnjė, Shijak, Kavaje, Berat, Fier dhe Kruje. Disa prej hebrejve gjetėn pėrkrahje prej shokėve tė tyre me tė cilėt njiheshin qė prej shume kohėsh. Tė tjerėt gjetėn ndihmė prej njerėzish qė nuk i kishin takuar kurrė deri nė ato momente kur trokitėn nė dyert e tyre.

Megjithėse hebrejtė e Shqipėrisė mbijetuan, ata prapėseprape pėsuan humbje tė rėnda. Shumica prej tyre kishin tė afėrt nė Janinė dhe nė Korfuz por vetėm pak prej atyre qė jetonin atje, shpėtuan. Vetėm dy shpėtuan prej familjesh njėzet antarėshe tė Zhaneta Solomonit. Jakoeli humbi motrėn njėzet e pesė vjeēare sė bashku me dy femijėt: vajzėn pesė vjeē dhe djalin dy vjeē. Motra e tij qe martuar me njė burre prej Korfuzi ku kishin ngritur shtėpinė. Dihet tashmė se ēfarė ndodhi me hebrejtė nė atė ishull.

57

Britanikėt e bombarduan Beratin pėr ditė tė tėra ndėrkohė qė ne siguruam njė leje pėr tu vendosur nė Lushnje ku qėndruam deri nė qershor tė vitit 1941.

Babai ishte piktor amator dhe bėnte peisazhe nga natyra e mė pas i dėrgonte pėr shitje nėpėr dyqane. Nė verėn e vitit 1941, njė leje tjetėr na dha mundėsinė qė tė vendoseshim nė Durrės. Aty morėm njė dhomė me qera nė Shkozet. Nė shkurt tė vitit 1942, dy italianė tentuan qė tė hynin me forcė nė apartamentin tonė. Pronari i banesės, hapi njė dalje nėpėrmjet murit qė na ndante. Kėshtu nė rast rreziku ne mund tė kalonim nėpėr shtėpinė e tij, nėse kjo shihej e nevojshme.

Njė polic shqiptar i pikasi prindėrit dhe i kishte arrestuar ata. Inxhinjer Pilku dhe gruaja e tij Sharlota tė cilėt ishin qeradhėnėsit dhe miqtė tanė tė parė qė zumė nė Shqipėri ia dolėn qė t'i lironin vetėm pas disa ditėsh.

Kur gjermanėt erdhėn, nė vitin 1943, ne u fshehėm menjėherė. Babai, tė cilin mund ta dalloje lehtė se ishte hebre, shkoi nė Krujė. Nėna dhe unė shkuam nė shtėpinė e Pilkėve dhe kėrkuam tė bėheshim antarė tė familjes gjermane tė Sharoletėve.

Asgjė nuk na ndodhi deri nė verėn e vonė tė vitit 1944, pėrpara se gjermanėt tė na gjenin e tė na dėrgonin tek shtabi i SS - ve pėr tė na rregjistruar. Ne ndjeheshim tė qetė sa kohė qė gjermanėt ishin tė zėnė nė luftė me partizanėt e nuk kishin kohė tė merreshin me ne. Nė nėntor ata u shporrėn nga Shqipėria dhe ne u ēliruam. Ne shpėtuam vetėm nė saje tė guximit,miqėsisė dhe mikpritjes sė popullit shqiptar. Shqipėrinė e lamė nė shtator tė vitit 1945.

C'thotė Dr. Ana Kohen

Familja ime ishte nga Janina. (Vetėm 10% e bashkėsisė hebreje atje,shpėtoi) Shkuam nė malet e Vlores, i ndėrruam emrat nė muslimanė dhe u pėrziem nė mėnyrė tė padallueshme me vendasit tė cilėt na pranuan dhe na trajtuan si vėllezerit dhe motrat e tyre.

Irenė Grunbaunn

Nė njė libėr tė kohėve tė fundit nė tė cilėn pėrshkruan pėrshtypjet e saja si hebreje nė kohėn e luftės, nė Shqipėri, Irenė Grunbaum i bėn homazh popullit shqiptar. Nė paragrafin e fundit rreth Shqipėrise ajo shkruan:

59

......................................................................................

Ai vazhdon: "Tė gjithė hebrejtė qė e lanė Jugosllavinė, tė shtrėnguar nga gjermanėt, gjetėn shtėpi tė hapura dhe njerėz bujarė nė Shqipėri."

Si mund tė spjegohet fakti qė refugjatėt hebrej nė Shqipėri, pėrfshirė edhe ata qė erdhėn nga jashtė gjetėn tė njėjtėn mbrojtje brenda kufijve tė atij vendi? Pėrse shqiptarėt e morėn pėrsipėr rrezikun duke i shpėtuar hebrejtė? Pėrgjigja gjendet sa tek kodi moral i shqiptarėve, i njohur si "Kanuni" aq edhe tek koncepti i njohur shqiptar, "Besa".

Ka edhe pėrgjigje tė tjera tė mundshme por ngado qė t'i kėrkojmė ato gjithnjė mblidhen nė njė: Hebrejtė e Shqipėrisė njiheshin si shqiptar. Ata vlerėsoheshin si vendas. Vetėm disa prej tyre flisnin hebraisht ose ladino. Ata flisnin shqip dhe greqisht dhe nuk e veēonin veten nga shqiptarėt, ndonėse pėrpiqeshin qė jetėn dhe fqinjėsinė ta bėnin me njėri tjetrin.

Hebrejtė ishin profesionalisht tė mėsuar dhe me pėrvojė tė madhe nė tregti dhe kjo shkonte nė proporcion me numrin e tyre. Por ata nuk ishin aq shumė sa tė pėrbėnin ndonjė problem siē ndodhte nė disa vende tė tjera ku nė fusha tė tilla si tregtia dhe profesionalizmi ata binin menjėherė nė sy.

Po tė bėhet njė krahasim i mardhėnjeve tė hebrejve shqiptarė me shqiptarėt vetė, dhe i mardhėnjeve tė hebrejve tė Selanikut me selanikasit e tjerė del se Holokausti mori jetėn e mė shumė se 90 % tė hebrejve tė Selanikut kundrejt asnjė jete hebrei nė Shqiperi

Ata pak hebrej tė Selanikut qė shpėtuan, shpėtuan thuajse falė fisnikėve grekė tė cilėt rrezikuan jetėn e tyre pėr tė shpėtuar miqtė ose shokėt e biznesit. Ekstremet e shifrave, 100% tė shpėtuar nė Shqipėri dhe vetėm 10% nė Selanik pėrbėn njė fushė kėrkimesh tė pasur pėr historianėt.

Eshtė vėnė re se sa me i vogėl tė ketė qenė numri i hebrejve nė njė bashkėsi, aq mė shpejt ata janė shoqėruar me vendasit dhe aq mė tė pranueshėm kanė qėnė.

Nė kohėn e luftės, nė Shqipėri popullsia hebreje vėrtitej tek numri 800 vetė por mund tė ketė shkuar edhe 1.000. Ata pėrbėnin rreth 1% tė popullsisė. Nė Selanik ata pėrbėnin diēka rreth 30 dhe 40 %. Mirėqėnja e tyre ishte e lakmueshme ēka nuk pėrbėnte ndonjė faktor pozitiv pėr ta. Ajo qė i dallonte dukshėm hebrejtė e Selanikut, diēka qė haset edhe sot, ishte gjuha e veēantė, ladino. Kjo i ka penguar qė tė futen nė zemrėn e selanikasve vendas. Ata nuk u bėnė selanikas nė atė sens qė hebrejtė e Shqipėrisė u bėnė shqiptar.

Pėr tė arritur tek njė studim mė bindės do tė ishte mirė tė bėhej njė krahasim nė mes tė pėrvojės sė hebrejve tė Janinės dhe atyre tė Shqipėrisė. Asnjė fisnik jo-hebre nuk ėshtė shpallur i tillė nė Janinė. Gjermanėt i mblodhėn dhe i ekzekutuan brenda njė dite hebrejtė e Janinės gjė qė nuk iu dha kohė as atyre as miqve tė tyre pėr tė ndėrmarrė ndonjė veprim siē mund tė ishte fallsifikimi i ndonjė pashaporte, gjetja e ndonjė vendi pėr tu fshehur apo diēka tjetėr pėr tė shpėtuar. Nė tė vėrtetė, shpejtėsia me tė cilėn gjermanėt i mblodhėn hebrejtė nė Janinė, le shteg tė mendohet se listat ishin pėrpiluar qė mė parė. Kush i dha ato lista, nėse ekzistonin? A ishte autoriteti civil qė e bėri kėtė siē ndodhi nė territoret e aneksuara apo kjo lidhet me bashkėsinė hebreje si nė Selanik?

Politika e qeverisė shqiptare pėrfshirė kėtu edhe atė qė e vunė italianėt edhe atė qe e vunė gjermanėt ishte: t'i mbronte hebrejtė shqiptarė njėsoj si vetė shqitarėt. Kėtu s'kishte dallim.

Rregjenca e emėruar prej gjermanėve kundėrshtoi t'i jepte listat ose t'i mblidhte hebrejtė nė njė vend tė vetėm. Ata e vlerėsuan kėtė si ndėrhyrje nė punėt e tyre tė brendshme. Askush nuk e di se si e pritėn gjermanėt kėtė pėrgjigje. Kjo do tė ishte shumė e rėndėsishme tė dihej por mė interesante duket pyetja tjetėr: Po hebrejtė e huaj nė Shqipėri?!

Midis Shqipėrisė dhe vendeve tjera sa i takon mbrojtjes sė hebrejve tė huaj ka njė dallim kuptimplotė. Pėr shembull, qeveritė franceze dhe bullgare bashkėpunuan me nazistėt dhe iu bindėn kėrkesave tė tyre pėr arrestimin e hebrejve tė huaj, por i mbrojtėn ata vendas.

Mardhėnjet e mira, numri i vogėl e argumente tė tjerė si kėto, tė ēojnė drejt njė pėrgjigje ndaj pyetjes se pse kishte pak ose aspak anti-semitizėm nė kėtė vend, por nuk i japin pėrgjigje pyetjes tjetėr se pse shqiptarėt rrezikuan kaq shumė pėr vete pėr t'i shpėtuar hebrejtė. Nėqoftėse debatojmė nė kėtė mėnyrė duhet tė pranojmė se fshehja e tyre kishte njė kosto tė caktuar. Kjo ėshtė e njė rėndėsie tė veēantė po tė kemi parasyshė se shpėtimtarėt shpeshherė nuk i njihnin fare hebrejtė pėr tė cilėt rrezikonin jetėn e tyre, bile nė shumė raste ata nuk komunikonin dot me ta pėr shkak tė mosnjohjes reciproke tė gjuhės.

Kjo na ēon tek kodi moral i shqiptarėve i cili ėshtė ligji qė rregullonte mardhėnjet e pėrditshme midis tyre. Ky kod ėshtė njė mėnyrė jetese nė Shqipėri dhe ndryshon nga kodet e popujve tė tjerė tė cilėt e mbajnė nė majė tė gjuhės por e injorojnė nė praktikė. Qėndrimi ndaj refugjatėve ishte: tu sigurohej me ēdo kusht jeta atyre qė shkelnin nė Shqipėri. Eshtė i njėjti koncept si pėr mikun qė shkel nė pragun e shtėpisė sė shqiptarit edhe pėr atė qė kėrkon strehim nė vendin e tyre. Nė se nė rastin e parė pėrgjegjėsia ėshtė individuale, nė tė dytin ajo ėshtė kolektive.

Nė disa vende tė tjera ka dallim midis mbrojtjes qė iu bė hebrejve vendas dhe atyre tė huaj. Ky dallim nuk u bė nė Shqipėri prandaj edhe shpėtuan qė tė gjithė si vendasit edhe tė huajt. Interesante ėshtė tė shėnohet se edhe vetė shqiptarėt tė cilėt bashkėpunuan me gjermanėt, pėr njė arėsye ose pėr njė tjetėr nuk e shkelėn kodin e tyre tė nderit kur ishte fjala pėr hebrejtė.

...........................................................................

Kodi moral i shqiptarėve

"Nuk ka tė huaj nė Shqipėri, ka vetėm musafirė" Kodi ynė moral si shqiptarė kėrkon qė ne tė jemi mikpritės ndaj miqve nė shtėpitė tona dhe nė vendin tonė, thotė Refik Veseli. Kur e pyetėm se a ekzistonte mundėsia qė ndonjėri tė raportonte tek gjermanėt pėr praninė e hebrejve ai pėrgjigjet: "Ēdo gjė mund tė ndodhte por nė se dikush e bėnte kėtė ai turpėronte veten, familjen dhe tėrė fisin. Pėr kėtė ai do tė ndėshkohej rėndė. Mė sė pakti do t'i digjej shtėpia dhe do tė dėbohej nga vendlindja. Por ky diskutim tanimė nuk ka rėndėsi pėrderisa asnjė shqiptar nuk na turpėroi"

Kodi moral i shqiptarėve i dallon ata nga popujt e tjerė tė Europės. Ky popull i vogėl i cili jeton nė kushte tė rėnda ekonomike doli si shoqėria me moralin mė tė lartė nga ditėt e shėmtuara tė Luftės sė Dytė Botėrore.

Kanuni i Lekė Dukagjinit mban emrin e njė kreu fisi tė shek. XV - tė i cili e standartizoi kodin gojor. Kanuni nuk e pa dritėn e tė shkruarit derisa njė prift katolik u pėrpoq qė tė bėnte kėtė mė 1913. Ai u vra pikėrisht pėr pėrpjekjet e bėra nė kėtė drejtim por ishin priftėrinj tė tjerė ata tė cilėt e cuan punėn deri nė fund. Tė 1.262 nenet e Kanunit u botuan nė vitin 1933.Kodi pėrcakton barazi midis besimtarėve shqiptarė me fe tė ndryshme.

Mė poshtė janė disa prej neneve mė tė rėndėsishme tė Kanunit tė cilat kanė patur efektin e tyre nė fatin e hebrejve qė ishin apo qė kaluan nė Shqipėri.

"Shtėpia e shqyptarit asht e Zotit e e mikut"

Buka e krypa e zemra, zjarmi e trungu e do firi pėr shtroje do tė gjendet gati pėr ēdo kohė tė natės e tė ditės.

Fjala "mik" pėr refugjatėt hebrej qė i shpėtuan makinės vrasėse naziste nė Shqipėri kishte tė njėjtin kuptim: mik nė vendin e shqiptarėve si nė shtėpinė tyre.

Ēdo kush ta njohė veten si njeri tė mirė vetėm atėhere kur i ēmon tė tjerėt.

Nėqoftėse dikush dėshton nė pėrmbushjen e pėrgjegjėsive tė tij, sipas Kanunit emri dhe nderi tij marrin fund pėrgjithmonė. Fjala qė ruan nderin ėshtė BESA. "Shqiptarėt duhet ta ruajnė besėn e tyre."

Sipas Hamdi Meēajt, "Besa spjegohet thjeshtė: Nė qoftėse njė shqiptar e jep fjalėn, ai mė parė mund tė vrasė djalin se sa ta thyej atė" Kjo ėshtė e gjitha. Besa ėshtė e pėrjetshme. Nėqoftėse njė shqiptar e jep besėn dhe nuk e pėrmbush atė ose mashtron, nderi i tij quhet i humbur." dhe shton: "Kjo ėshtė e gjitha".

Ky nen tė bėn tė mendosh pėr Refik Veselin kur ai rrinte tek pragu i derės sė shtėpisė sė tij duke pritur gjermanėt tė cilėt mund tė kalonin vetėm mbi trupin e tij tė vdekur. Kjo na spjegon pse Mihali shkoi nė polici dhe i mori pasaportat pėr tu dhėnė refugjatėve.

Kėto janė vetėm disa nene tė kanunit por tė rėndėsishme pėr t'i dhėnė pėrgjigje pyetjes: Pse?

Shėnime:

"Rishtypur nga Escape Through The Balkans: Autobiografia e Irene Grunbaum. Perkthyer dhe botuar me nje hyrje nga Katherine Morris me lejen e shtepise botuese te Universitit te Nebraskes. Copyright 1996 prej Katherina Morris."

65

..........................................................................

Nė fund tė vitit 1944, shqiptarėt festuan lirinė e tyre jetėshkurtėr. Enver Hoxha udhėheqėsi i partizanėve e shpalli Shqipėrinė njė vend komunist ndėrsa vetė u shndėrrua nė njė diktator absolut. Atij nuk iu dridh dora kur vrau e burgosi tė tėrė kundėrshtarėt e tij, ndėrkohė qė pėrdori njė teknikė frikėsimi tė tmerrshme ndaj popullit, duke e mbajtur atė nėn trysninė e frikės nga pushtimi i huaj si rrugė pėr tė mos e lėshuar pushtetin e tij diktatorial.

Syrit tė kujtdo qė e viziton Shqipėrinė sot nuk mund t'i shpėtojė peisazhi i mbushur me bunkjerė qė shfaqen nė ēdo udhėkryq. Dikush thotė se janė mbi 300.000 tė tillė, tė tjerė thonė se janė 600.000 (Janė 700.000). Kėta bunkjerė u ndėrtuan pėr tė mbrojtur Shqipėrinė nga pushtuesit e huaj duke mbuluar ēdo pjesė tė vendit. Nė tė vėrtetė ndėrtimi i tyre e rrėnoi Shqipėrinė e cila ishte aq e varfėr edhe pa ta.

Nė ditėt e rregjimit tė Enver Hoxhės, ēdo qytetari tė aftė pėr luftė i ishte rezervuar njė bunkjer. Prej kujt ruheshin ata? Sigurisht mė sė pari prej ShBA-ve.

Bunkjerėt tashmė janė zhytur nė vetminė e tyre shkatrrimtare por edhe ashtu mbetėn njė problem: Ende nuk ėshtė gjetur njė mėnyrė pėr tė liruar tokat e kultivueshme prej tyre. Ato kėrpurdha gjigande prej hekuri e betoni zėnė pjesė tė konsiderueshme toke tė punueshme.

Gradualisht Enver Hoxha i ashpėrsoi mardhėnjet me vendet tjera. Kėshtu nė vitin 1961 ai ndėrpreu ēdo kontakt me Bashkimin Sovjetik duke u kthyer nė njė aleat tė Kinės Komuniste. Kur Kina u hap ndaj perėndimit ai e konsideroi atė tradhėtare e kėshtu i dha fund edhe asaj aleance tė ēuditėshme. Ky ishte konflikti i fundit i Shqipėrisė me botėn e jashtme tė cilėn Enver Hoxha e konsideronte si djallin vetė.

Kontaktet me Shqipėrinė u ndėrprenė, ndėrkohė qė vetė shqiptarėt iu lutėn miqve tė tyre jashtė qė tė mos u dėrgonin letra pasi kjo tė ēonte drejtpėrsėdrejti nėn vėzhgimin e policisė sekrete, sigurimit famėkeq.

Pabesueshmėrisht, Enver Hoxha i konsideroi Bashkimin Sovjetik dhe tė gjitha vendet tjera qė kishin sistem socialist, si vende qė rrėshqitėn dhe degjeneruan nė njė sistem kapitalist.

Me 1985 Enver Hoxha, udhėheqėsi qė kishte qeverisur mė gjatė nė Europėn e pasluftės, vdiq. Arkivoli i tij u shoqėrua nga mijėra njerėz. Pjesa mė e madhe e shqiptarėve e fshehu gėzimin pėr vdekjen e tij. Ata tė cilėt e "qanė" me lotė, mezi pritėn qė tė vinte dita pėr t'ja shkatėrruar monumentet anė e mbanė vendit. Dhe kjo ditė erdhi vetėm pas pesė vjetėsh,nė vitin 1990. Pasardhėsi i Enver Hoxhės, Ramiz Alia iu dorėzua presionit tė popullit dhe u detyrua qė tė shpallte zgjedhje shumėpartiake. Nė tė njėjtin vit u lejuan lidhjet telefonike me jashtė. Nė vitin 1992, Partia Demokratike i fitoi zgjedhjet, ndėrtoi njė sistem demokratik dhe evidentoi shkatėrrimet e tmerrshme qė komunizmi kishte bėrė nė Shqipėri. Varfėria nė Shqipėri gjendej gjithkund. Paga mesatare ishte 20 dollarė nė muaj kur njė bukė kushtonte 20 cent. Dyqanet dhe pikat e karburanteve ishin tė mbyllura me rrjeta hekurash dhe papunėsia ishte krejtėsisht jashtė kontrollit. Projekte shumė tė mėdha veprash industriale kishin dėshtuar ndėrsa edhe oxhaqet e atyre fabrikave me teknollogjitė mė tė vjetra nuk nxirnin mė tym. Shqipėria nuk mund tė matej me tregun botėror.

Mė 1969 tė gjitha taksat nga shitjet dhe tė ardhurat ishin hequr si zė i ekonomisė ndėrsa mė 1976 nėpėrmjet tė njė kushtetute kjo u zyrtarizua pėrfundimisht. Shteti i realizonte tė ardhurat nga ndėrmarrjet dhe tregtia e jashtme. Kohė mė vonė u vu njė taksė mbi tė ardhurat.

Hebrejtė pas luftės

Popullata hebreje u zvogėlua me shpejtėsi bile qė pėrpara se tė mbaronte lufta. Refugjatėt u kthyen njėri pas tjetrit nė vendet e tyre sapo ato ēliroheshin nga nazizmi. Vetėm kur u kthyen ata kuptuan se ēfarė tmerri kishte lėnė prapa Holokausti. Shumė prej tyre ikėn nė kėrkim tė njė mundėsie pėr tė hyrė nė atė vend qė mė vonė do tė bėhej shteti i tyre, Izraeli. Pak prej tyre ndenjtėn pėr tu bėrė qytetarė shqiptarė; nė tė vertetė shumica e atyre qė ndenjtėn e bėnė kėtė sepse ishin martuar me shqiptare.

Njė grua hebreje polake, e cila u martua me njė shqiptar, hodhi poshtė ndihmėn e ofruar pėr ta dėrguar nė Izrael si emigrante. Kėtė ajo s'e pranoi as pas vdekjes sė burrit tė saj. Ajo kishte zgjedhur qė tė rrinte nė Shqipėri "me miqtė e saj shqiptarė".

Eshtė vlerėsuar se pas Luftės Botėrore kishte 85 familje hebreje tė cilat jetonin nė Shqipėri. Ky numėr duket fare i vogėl. Sipas Jakoelit, kur mbaroi lufta, nė vend kishte 600 hebrej. Tė tjerė thonė se kishte rreth 1.000. Qė nga viti 1933 e deri mė 1945 kishte hebrej qė hynin e dilnin nga Shqipėria ēka e bėn tė pamundur deklarimin e njė shifre tė saktė, 500, 1000, apo 3000? Ndoshta kjo shifėr i referohet periudhės sė pushtimit nazist nga vera e vonė e vitit 1943 deri nė nėntor 1944 kur popullsia hebreje ishte stabėl dhe e fshehur. Vlerėsimi mė i mirė pėr kėtė periudhė ėshtė 800 - 1000 hebrej vendas dhe tė ardhur tė dy palėt tė fshehur.

Nėn Komunistėt

Pas luftės, shqiptarėt jetuan nė njė shtet policor i cili i kufizonte liritė pėr tė gjithė shqiptarėt, rrjedhimisht edhe pėr hebrejtė. Ishte e rrezikshme tė flisnje gjuhė tė huaj, tė lexoje libra tė ndaluara, tė shprehje opinione tė caktuara, tė dėgjoje radio apo tė shikoje programe televizionesh tė huaja.

Josef Jakoel e dėgjonte radion Zėri i Amerikės dhe BBC - nė, radiot greke dhe italiane duke e ndjellur rrezikun e arrestit nė pėrpjekjet e tij pėr tė mėsuar se ēfarė ndodhte nė pjesėn tjetėr tė botės.

I ati i Jozefit kishte njė fabrikė tė vogėl dhe pėr kėtė ai ishte arrestuar dhe mbajtur nė burg, ndėrsa e gjitha pasuria iu konfiskua nga komunistėt. Pasi dorėzoi ēdo gjė qė kishte, komunistėt e lshuan duke i lejuar tė kishte vetėm njė shtėpi tė vogėl.

Sipas Enciklopedisė Hebreje, nė Tiranė kishte 200 hebrej nė vitin 1969 si dhe disa tė tjerė nė Vlorė dhe nė Shkodėr, por ata tė Tiranės ishin thuajse tė tėrė sefardikė. Jakoel nuk ėshtė dakort me kėto tė dhėna.

Qeveria shqiptare nė unison me ate ruse votoi nė Kombet e Bashkuara nė favor tė shtetit tė Izraelit. Kur sovjetikėt ndėrmorėn njė kurs agresiv anti-semitist, qeveria Shqiptare, vasale e saj bėri tė njėjtėn gjė. Qeveria shqiptare tregoi mbėshteje tė vazhdueshme ndaj palestinezėve duke marrė njė pozitė anti-izraelite afatgjatė gjė qė shkaktoi njė pozitė tė vėshtirė pėr hebrejtė vendas. As mbėshtetja qė Izraeli i bėri rezolutės sė lėshuar nga Shqipėria pėr pranimin e Kinės nė Kombet e Bashkuara nuk pati ndonjė efekt nė politikėn shqiptare tė mėpastajme.

Shqipėria vendosi mardhėnje diplomatike me Izraelin nė gusht tė vitit 1991. Kjo ishte njė shenjė e mirė qė tregonte se mardhėnjet midis dy vendeve po hynin nė rrugė tė mbarė. Qeveria shqiptare nuk e kundėrshtoi eksodin e hebrejve tė vitit 1991.

Nė vitin 1995 orkestra Kibbutz e Izraelit, Kori i Teatrit tė Operas sė Tiranės dhe disa prej orkestrantėve tė Operas sė Tiranės dhanė njė koncert tė pėrbashkėt pėr nder tė fisnikėve shqiptar. Gjėrat duket se kanė marrė pėr mbarė.

Ka mospėrputhje pikpamjesh rreth anti-semitizmit nė Shqipėrinė e pasluftės. Ka raste kur fėmijėt kanė mėsuar rreth anti-semitizmit nė Shqipėri si edhe nė vendet tjera komuniste. Njė grua hebreje thotė se u bė pre e anti-semitizmit kur ia mohuan tė drejtėn qė tė studjonte nė Konservatorin e Muzikės edhe pse ishte shumė e kualifikuar. Njė tjetėr i bazon tė thėnat e veta nė faktin se nuk kishte diskriminim pasi shumė prej hebrejve kishin marrė grada shkencore si dhe kishin bėrė pėrparim profesional.

..................................................................

Ka mundėsi qė asaj t'i ishte mohuar e drejta pėr tė studjuar nė konservator pasi gjyshi i saj ishte shumė i pasur gjė qė pėrbėnte njė mėkat shumė tė madh pėr komunistėt.

Nė vitin 1986 kronika hebreje raportonte se njė hebre i cili "shpėtoi" nga Shqipėria pasi i kaloi malet midis Shqipėrisė dhe Greqisė tha se anti-semitizmi nė Shqipėri ishte shumė i pėrhapur. Shumė hebrej shqiptarė e kundėrshtojnė kėtė.

Do tė ishte lehtė tė thuhet, por edhe gabim po tė dilet nė pėrfundimin se mungesa e fesė intensive nė Shqipėri vjen si rezultat i nxjerrjes sė fesė jashtė ligjės nga ana e qeverisė sė Enver Hoxhės. Nė njė Histori tė Shqipėrisė tė shkruar nė vitit 1919, njė gjeneratė para Enver Hoxhės thuhet se shqiptarėt kishin qenė historikisht indiferentė ndaj fesė. Mbreti Zog u dha fund mardhėnjeve me muslimanėt jashtė Shqipėrisė qė nė vitin 1930. Toleranca ndaj feve tė ndryshme ekziston nė kėtė vend sikundėr askėrkund tjetėr.

Njė arėsye tjetėr pėr kėtė situatė tė veēantė mund tė gjendet tek fakti se ka patur relativisht pak ndrrime feje "me shpatė". Turqit ishin muslimanė dhe i mirėprisnin ndėrrimet e fesė, por rrallė i vinin ata pėrpara detyrimit: "Ose ndrysho fenė ose prano vdekjen". Nė tė shumtėn e rasteve, shndėrrimi bėhej pėr pėrfitime personale, si dhe lehtėsira tė tjera dhe jo nga zelli fetar. Duke jetuar nėn njė shtet musliman ishte shumė mė mirė tė ishe musliman. Pikėrisht se i dinin kėto favore, shumė njerėz e ndrruan fenė. Eshtė e kuptueshme qė nė kėto rrethana, pak njerėz e merrnin fenė seriozisht.

Ashtu si nė Spanjė ku hebrejtė ishin ditėn katolikė dhe natėn hebrej, edhe tė saposhndėrruarit nė islam shpesh bėnin tė njėjtėn gjė, ndonėse ekziston njė dallim shumė i rėndėsishėm.

Nė Spanjė ndodhte shpesh qė fundi tė ishte fatal pėr ata tė cilėt praktikonin fshehtas fe tjetėr, ndėrkohė qė ishin deklaruar si kristianė. Por nė Shqipėri dukej se askush nuk e vriste mendjen pėr ata qė ishin shndėrruar nė islam e qė fshehtas praktikonin qoftė kristianizmin qoftė judaizmin.

Martesat e shumta midis ēifteve me fe tė ndryshme shpesh pėrfundonin me shndėrrimin nė islam. Edhe kjo kthehej nė njė faktor tė rėndėsishėm. Duke patur familje tė pėrzier fetare kjo i ndihmonte jashjtėzakonisht shumė tolerancės. Nė Shqipėri nuk ėshtė e ēuditėshme qė tė gjenden vėllezėr me fe tė ndryshme. Po kėshtu s'ėshtė e ēuditshme kur sheh qė fėmijė me prindėr muslimanė tė mbajnė emra katolikė vetėm pse ata tingėllojnė bukur.

Ka edhe ndrrime tė fesė kristiane nga ajo ortodokse nė katolike dhe anasjelltas tė bėra pėr shkaqe ekonomike ose politike. Heroi kombėtar i shqiptarėve ėshtė i njohur pėr shndėrrimin e tij nė islam e mė pas luftoi deri sa mori titullin "Kalorėsi i Krishtėrimit"

Hebrejtė e ndėrruan fenė, por sa herė dhe sa shpesh e bėn kėtė nuk dihet. Herman Bernshtain shkruan se njė klerik musliman i ka thėnė se ka shumė tė ngjarė qė tė parėt e tij tė kenė qenė hebrej.

Njė klerik tjetėr musliman i ka thėnė Bernshtainit se ka tė ngjarė qė njė herė e njė kohė i tėrė fshati tė ketė qenė hebrej. Ai e bazonte kėtė mė sė shumti nė emrat qė mbanin banorėt e atij fshati e qė u ngjanin emrave tė hebrejeve. A pat kjo ndonjė rėndėsi nė ndjesinė e shqiptarėve ndaj hebrejve, qofshin ata vendas apo tė huaj gjatė viteve tė Holokaustit?

Ateizmi iu imponua shqiptarėve nė vitin 1967 nga qeveria komuniste. Deri nė atė vit kishte tolerancė dhe njerėzit ishin tė lirė qė tė ushtronin besimet dhe zakonet e tyre. Shqipėria u dallua pasi u bė i pari shtet nė botė tėrėsisht ateist. Ligjet dhe masat shtrėnguese anti-fetare tė cilat u ushtruan mbi popullsinė ishin shumė mė tė detajuara dhe mė shtrėnguese se sa nė Bashkimin Sovjetik dhe nė vendet e bllokut komunist.

Enver Hoxha shpallte se feja e shqiptarėve ishte shqiptaria. Me kėtė devizė tė rilindasve shqiptarė e cila kishte luajtur njė rol shumė tė rėndėsishėm nė jetėn e shqiptarėve nė pėrpjekjet pėr pavarėsi, ai justifikonte gjoja dėshirėn pėr ta mbajtur vendin homogjen duke zvogėluar njėkohėsisht influencėn nga jashtė. Por kėtė ai e kishte predikuar njė gjysmė shekulli pėrpara se tė dilte ligji pėr luftėn kundėr fesė, ēka tregon se pas kėsaj fshihej dėshira pėr ta sunduar vendin me dorė tė fortė.

Duke filluar nga viti 1967, qeveria ndėrmori njė fushatė kundėr fesė e cila rezultoi nė mbylljen e tė gjitha kishave dhe xhamive. Kjo nuk u bė aq thjeshtė e pa gjakderdhje pasi u pėrdor edhe dhuna anti-fetare. Pėr shembull, ka patur njė raport qė murgjėt franēeskane vdiqėn tė djegur nė njė kishė katolike dhe nė kuvendin e tyre.

Fushata anti - fetare pat si pasojė shkatėrrimin ose djegjen e institucioneve fetare, bibliotekave tė tyre si dhe dėnoi ēdokėnd qė guxonte tė kundėrshtonte ligjin anti - fe. Klerikėt e tre feve kryesore u kthyen nė puntorė tė rėndomtė nė sektorin shtetėror ose u pensionuan. Kishat dhe xhamitė u mbyllėn dhe nė shumė raste u kthyen nė muzeume. Pėr njė farė kohe tė vjetėrve iu lejua praktikimi i fesė vetėm nė shtėpi. Por kjo shumė shpejt mori fund edhe pėr ata.

Nė tėrė kėtė katrahurė, nuk u ngritėn tone tė veēanta anti - semitiste pasi ligji iu referohej tė tėra besimeve njėsoj. Pra hebrejtė nuk pėrbėnin pėrjashtim nga ligji por siē do tė shohim disa hebrej (dhe tė tjerė) shpesh herė e shkelėn ligjin. Njė shkelje ishte ajo qė Joesef Jakoel organizonte takime fetare, tė cilat morėn fund kur Shqipėria adaptoi kushtetutėn e re tė vitit 1976 e cila pėrmbante njė dispozitė tė veēantė pėr ndalimin e mbledhjeve me karakter fetar.

Familja Jakoel u pėrfshi nė njė numėr praktikash fetare ilegale, ndėr tė cilat edhe pėrkthimin nė shqip tė informacioneve pėr Izraelin, historinė dhe traditat hebreje. Kėto materiale qarkullonin nė tė tėra bashkėsite hebreje nė Shqipėri. "Njė artikull ose njė libėr pėr Izraelin ishte njė festė pėr nė." thotė Jakoel.

Nė vititn 1967, tė gjitha vendet e shenjta u mbyllėn, librat e shenjtė u ndaluan, ritet fetare dhe ceremonitė po ashtu, ndėrkohė qė vendosja e njė shėnje fetare nė njė gur varri vlerėsohej si vepėr kriminale.

Megjithėse Shqipėria u bė vend ateist qė nė vitin 1967, goditja e plotė u ndie nė vitin 1975 kur filloi periudha mė shtypėse ndaj feve. Duke filluar nga ky

.............................................................................

vit identiteti hebrej u pėrkeqėsua edhe mė tej pasi ēdo kontakt me botėn u ndėrpre.

Nė vitin 1988 u dukėn shenjat e para tė humbjes sė shtrėngesės mbi fenė kur udhėheqėsit fetare nė emigracion u lejuan qė tė vizitonin vendin. Nė nėntor tė vitit 1990, njė prift katolik i liruar pak kohė mė parė nga burgu ku kishte vuajtur pėr 26 vjet, ndėrmori njė shėrbesė pėr katolikėt dhe muslimanėt. Ai u arrestua por shumė shpejt u lirua pėr shkak tė reagimit tė ashpėr tė popullsisė ndaj kėtij akti.

Nga fundi i vitit 1990, shumica e pengesave pėr praktikimin e fesė morėn fund si dhe u abrogua ligji qė i mbante nė kėmbė ato. Dy muaj mė vonė u hapėn kishat dhe xhamiat.

Sapo diktatura mori fund, njerėzit, shumica tė moshuar rendėn tek kishat dhe xhamiat, i rindėrtuan ato qė kishin shpėtuar si dhe ndihmuan pėr ndėrtimin e disa tė tjerave nga e para. Meqenėse gjeneratat e vona nė Shqipėri nuk i njohin ritet fetare, nė ēdo xhami ata vendosėn tabela me vizatime pėr mėnyrėn e tė falurit.

Referuar shifrave mė tė besueshme, pėrbėrja fetare ėshtė si mė poshtė: 70 % janė musliman, 20 % ortodoks dhe 10 % katolike. Pėrqindja e bashkėsisė hebreje gjatė shekullit tė XX - tė asnjėherė nuk ka qenė mė shumė se njė fraksion i 1 pėrqindshit.

Jeta e hebrejve pėrpara dhe gjatė periudhės ateiste.

Pjesa e "mėtejshme" e diskutimit ėshtė e pavlefshme nė se i referohemi faktit qė fundi i periudhės ateiste erdhi njėkohėsisht me eksodin e hebrejve nė Izrael, pra nė vitin 1990.

Deri nė vitin 1967 hebrejtė varroseshin nė njė vend tė veēantė nė varrezat e muslimanėve si njė gjest i dėshirės sė mirė i ofruar nga bashkėsia muslimane. Ka vetėm njė pėrjashtim: Njė varrezė e vjetėr nė Vlorė e cila mbahet mend qė nė shekullin e kaluar u pėrdor deri nė vitin 1965.

Pasi shteti ateist pllakosi tėrėsisht, tė gjitha varrimet bėheshin nė varrezat e komunales, pa dallim feje apo pėrkatėsie fetare. Nė vitin 1967 varrezat e vjetra u shkatėrruan prej qeverisė dhe gurėt e varreve u dėrguan tek varrezat e reja. Meqenėse u lejua transferimi i trupave tė vdekur, bashkė me ta u morėn edhe gurėt nė tė cilėt ranė nė sy datime nga shekulli i XIX - tė e ndoshta edhe mė parė.

Deri nė vitin 1967 funeralet bėheshin me rregullin mė tė madh duke respektuar nė mėnyrė strikte ligjet hebreje. Trupi lahej dhe mbėshtillej nė njė copė tė bardhė e mė pas shtrihej nė njė qivur por, varrimi bėhej pa kėtė tė fundit. Trupin e tė vdekurit e shoqėronte njė masė njerėzish tė cilėt mėrmėritnin vajet e faljes gjatė gjithė rrugės pėr tek varrezat.

Zija zgjaste 40 ditė ndėrkohė qė gjatė tetė ditėve tė para familja flinte pėrtokė dhe hante nė njė pozicion tė pjerrtė. Burrat nuk rruheshin pėr dyzet ditė, ndėrsa ēdo natė qė ka dhėnė zoti gjatė kėsaj kohe njė grup prej dhjetė ose mė shumė burrash mblidheshin dhe luteshin pėr tė vdekurin.

Prania e rabinėve nė mesjetėn e hershme vėrtetohet prej shkrimeve tė lėna prej udhėtarit shumė tė njohur Rabbi Benjamin i Tudeles cili e vizitoi Shqipėrinė nė vitin 1170 e qė ju referohet rabinėve Solomon dhe Jakob tė cilėt jetonin aty.

Ka patur rabinė gjatė viteve tė mėparėshme por bashkėsia hebreje e shekullit tė XX-tė nuk ishte aq e plotė sa tė mbante njė rabin me kohė tė plotė. Pjestarėt e bashkėsisė do tė vepronin si "hazen" duke ndjekur traditėn e hebrejve turqė tė cilėt i shkrinin edhe rabinėt edhe kantorėt nė tė njėjtin person.

Pėr dekada tė tėra bashkėsia hebreje nė Shqipėri mbėshtetej tek rabinėt e Korfuzit pėr raste martesash e synetesh. Mbas Holokaustit nuk mbeti bashkėsi hebreje nė Korfuz, ndėrkohė qė mbas vitit 1967 rabinėve iu ndalua reptėsisht hyrja nė Shqipėri. Siē u tha mė lart tė gjitha praktikat fetare u ndaluan.

Bashkėsia hebreje nuk kishte atė qė duhej pėr tė kryer synetet prandaj mbėshtetej tek muslimanėt tė cilėt me gjithė qef e bėnin kėtė. Muslimanėt e vazhduan kėtė praktikė edhe pas vitit 1967 por nė mėnyrė tepėr tė fshehtė. Para luftės ishte normale qė kjo tė kryhej nga ata qė vinin nga Korfuzi, por kjo mori fund bashkė me luftėn.

Normalisht syneti duhej bėrė tetė ditė pas lindjes sė fėmijės, por nė Shqipėri, gjatė shekullit tė XX - tė kjo bėhej edhe mė vonė. Rituali i fundit i syneteve u bė gjatė periudhės sė pushtimit italian, nė fshehtėsi dhe pa ceremonira fetare. Synetet e muslimanėve i bėnte zakonisht njė berber me njė trajnim tė veēantė. Eshtė e qartė qė kjo nuk bėhej sipas rregullave, por ajo ēfarė ėshtė e rėndėsishme ėshtė se kjo bėhej.

Nuk ka patur sinagoga nė Shqipėri pėrveē asaj qė u shkatėrrua aksidentalisht gjatė Luftės sė Parė Botėrore. Ato u zėvendėsuan nga shtėpitė e hebrejėve tė cilėt kishin hapsirė tė bollshme dhe qė paraqiteshin tė gatshėm pėr tė vėnė nė shėrbim tė riteve fetare pjesė nga shtėpitė e tyre. Familja Jakoel i bashkoi dy dhoma pikėrisht pėr kėtė qėllim. Pas vitit 1975 u bė tejet e rrezikshme tė kryheshin rite tė tilla.

Nė tė gjitha bashkėsitė hebreje kishte njė ndjenjė tė fortė qė i shtynte qė tė martoheshin brenda fesė sė tyre. Pėrpara Luftės sė Dytė Botėrore martesa jashtė fesė konsiderohej skandaloze. Ka patur dy incidente nė vitin 1935, nė dy raste martesash me kristianė. Bashkėsia dhe vetė prindėrit i quanin kėto martesa, tė mallkuara. Familjet shkuan aq larg sa njėra prej tyre ia recitoi lutjet e vdekjes duke mos e qasur mė si vajzė tė vet atė qė bėri kėtė martesė. Por gjėrat ndėrruan me shpejtėsi. Kėshtu pas vitit 1967, 50% e martesave u bėnė me jo-hebrej.

Martesat e para luftės nė tė shumtėn e rasteve bėheshin me hebrejė nga Janina. Kishte relativisht pak martesa me hebrej tė Korfuzit pasi ata flisnin njė dialekt venecian, i panjohur pėr hebrejtė e Shqipėrise. Djali ose vajza qė kėrkonte tė martohej shkonte nė Janinė pėr tė vizituar tė afėrmit, pėr tė punuar ose pėr tu shkolluar derisa ai ose ajo tė ndesheshin me personin e duhur.

Ka patur martesa brenda bashkėsisė hebreje shqiptare dhe kjo ndodhte shpesh tė bėhej midis atyre qė e njihnin njėri tjetrin qė nė fėmijėri. "Shoqėria" e burrit ose e gruas sė ardhshme nuk ishte aq e gjerė, por fėmijėt e dinin kėtė prej njė moshe tė re; ata e dinin se ēfarė kėrkohej prej tyre. Pėr shumė hebrej, martesa jashtė fesė ishte ende e paimagjinueshme.

E gjithė kjo ndryshoi nė vitet e pas-luftės sė Dytė Botėrore dhe veēanėrisht pas vitit 1967. Atje nuk ekzistonte edhe mė tej ndonjė "shoqėri" qė premtonte pėr martesa, ndėrkohė qė as nė Korfuz e as nė Janinė nuk shkohej mė. Pėr tė gjetur bashkėshortin e pėrshtatshėm, ka qenė gjithmonė e vėshtirė. Por kjo erdhi e u vėshtirėsua edhe mė shumė pasi udhėtimet tradicionale jashtė vendit pėr tė vizituar kushėrinjtė u ndėrprenė, ndėrkohė qė shoqėria nė Shqipėri ishte e vogėl.

Zgjidhjet kishin mbetur vetėm tre. Ishte i lumtur ai qė gjente njė shok jete midis bashkėsisė hebreje; disa ishin tė shqetėsuar se mund tė ndodhte qė tė gjėndej partneri brenda fesė, por nuk do tė ishte ai partner qė ai ėndėrronte. Pėr prindėrit kjo mbetej zgjedhja mė e mirė e mundshme. Nuk kishte shkuesi por sidoqoftė familjet nė njė mėnyrė ose nė njė tjetėr i shtynin tė shkonin drejt martesave qė nė moshė tė re.

Zgjidhja e dytė ishte tė mbeteshin tė pamartuar. Kjo ėshtė kundėr traditės hebreje, prandaj duket qartė se shumė pak prej tyre zgjodhėn kėtė variant.

Nuk ka ndonjė statistikė, por ekziston mundėsia qė 50 % tė martesave tė bėra 1967, tė jenė me partnerė jo-hebreje. Pra ka ndodhur pikėrisht ajo qė ėshtė ēmuar si dicka skandaloze.

Prindėrit ndonėse e kuptonin shqetėsimin me tė cilin iu ballafaqoheshin fėmijėt, prapėseprapė kėmbėngulnin qė ata tė martoheshin brenda fesė sė tyre. Ka tė dhėna se pikėrisht ky shqetėsim ka qenė njė ndėr arėsyet kryesore qė i bėri hebrejtė shqiptar tė emigronin nė Izrael. Mardhėnjet ndaj partneres nuk kishin ndonjė ndryshim me ato ēfarė pėrjetohej nė pjesėn tjetėr tė Europės, bje fjala, njė shėtitje nė njė park, njė film, njė koncert, njė drekė ose darkė, njė vizitė tek miqtė...etj. Por ndryshimi qėndron diku tjetėr dhe pikėrisht tek vėmendja e madhe qė i kushtohej virgjėrisė.

Kjo pėrbėnte njė shqetėsim pėr gratė moderne. Kur dy tė rinjtė fillonin tė mendonin seriozisht pėr njėri tjetrin, mardhėnjet duheshin bėrė sa mė tė kujdesshme, pasi mund tė ndodhte qė duke ndjerė qė karakteret nuk puqeshin, femrės t'i dėmtohej tej mase personaliteti. Nė kėtė mėnyrė shanset pėr tu martuar brenda bashkėsisė, edhe ashtu tė vogla, zvogėloheshin edhe mė shumė nė mos zhdukeshin fare. Po tė kihet parasyshė se sa e vogėl ishte bashkėsia, kuptohet se sa kollaj binte nė sy ēdo veprim i pamatur.

Kjo veēanėrisht pėrbėnte njė barrė pėr tė rejat. Vetėm pak kohė pas fillimit tė mardhėnjeve me njė partner, femrės i duhej tė merrte njė vendim. Nė qoftėse mardhėnjet vazhdonin por nuk rezultonin nė martesė, ajo rrezikonte tė mbetej pėrgjithmonė e pa martuar. Nė qoftėse ajo i ndėrpriste mardhėnjet ende pa u ardhur koha, mund tė humbte tė vetmin shans qė mund t'i vinte nė jetė pėr tu martuar. Njė qėndrimi i pavendosur mund tė kishte pasoja tė pariparueshme.

Dasmat bėheshin nė vende mjaft tė mėdha e tė pėrshtatshme pėr ceremoni festive e martesa. Ishte njė nder i madh pėr pronarin e njė shtėpie tė madhe qė t'i kėrkohej shtėpia pėr tė bėrė njė dasėm. Dasma deri nė vitin 1967 bėhej sipas rregullave strikte tė jetės hebreje. Ēifti mbulohej nga njė talisė, njė shall falje dhe pinte verėn rituale nė njė kupė e cila mė pas thyhej.

Ky ishte njė rit qė bėhej pėr tė kujtuar shkatėrrimin e Tempullit tė Solomonit. Pastaj prindėrve tė nuses u jepej njė kontratė martese e cila pėrgatitej qė mė parė nė gjuhėn hebraishte.

Pėrpara 1967 - tės, ceremonitė fetare tė martesave lejoheshin tė bėheshin ashtu si edhe ato qytetare. Qė nga ai vit i mbrapshtė e mė pas, kishte vetėm ceremoni qytetare. Ndodhte qė nė ndonjė dasėm, fshehtas tė bėheshin ceremoni fetare, por Jakoel thotė se kjo ishte me rrezik tė madh.

Qeveria izraelite filloi tė dyshonte me tė drejtė se midis emigrantėve nga Shqipėria kishte shumė syresh qė nuk ishin hebrej. Bashkėshortėve jo-hebrej, fėmijėve ose nipėrve tė hebrejve iu dhanė tė njėjtat tė drejta, pėrfshirė edhe tė drejtat e mbėshtetjes financiare, siē i garantohej ēdo emigranti hebrej.

Nė kėto martesa ndėr-fetare duket se mė sė shumti ata shkuan nė drejtim tė judaizmit; bashkėshortėt hebrej, mbetėn hebrej, ndėrsa fėmijtė u rritėn si fėmijė hebrejsh. Kjo ndoshta vjen pasi partneri hebre kishte njohuri shumė mė tė forta e tė konsoliduara pėr fenė, si dhe ishte shumė mė i edukuar nga ana fetare se ai jo-hebre. Partneri musliman ose kristian nuk haste nė pengesa si ajo e shoqėrisė sė kufizuar tė hebrejve, kėshtu qė ata nuk shqetėsoheshin nga feja e tyre. Nėse ndonjė lloj fanatizmi do tė ekzistonte midis shqiptarėve nė kėtė drejtim, atėherė do tė ndodhte qė hebrejtė tė mos gjenin as partnerė vendas pėr tu martuar.

Nuk kishte ndonjė dallim nė preferencat pėr tu martuar, muslimanė apo kristianė. Por fakti qė martesat e bėra jashtė bashkėsisė, rezultojnė tė jenė nga dhjetė tė tilla, shtatė me muslimanė dhe tre me kristianė, tregues ky i raporteve fetare tė popullsise nė Shqipėri. Nė tė vėrtetė nė Shqipėrinė e Mesme dhe tė Jugut dominon feja muslimane, ndėrsa nė atė tė Veriut ajo katolike.

Ushqimet kosher nuk gjėndeshin, prandaj hebrejtė konsumonin mish jo-kosher. Njė numėr i tyre u kthyen nė vegjetarian pasi nuk gjėndej mish kosher. Hebrejtė i shmangeshin ngrėnjes sė mishit tė derrit si dhe ushqimeve tė tjera tė ndaluara nga rregullat hebreje.

Pėrpara periudhės ateiste, dyqanet e hebrejve lejoheshin qė tė mbylleshin gjatė ditėve tė festave tė tyre. Pas 1967 - tės, pronarėt hebrej tė dyqaneve duhej t'i hapnin ato edhe nė ditėt e Yom Kippurit dhe Rosh Hoshamas. Ata qė punonin, dilnin nė punė, ndėrsa fėmijėt duhej tė shkonin nė shkollė. E megjitatė duke bėrė kujdesin mė tė madh ata argjėronin si dhe i kryenin fshehtas formalitetet fetare.

Darka e Yom Kippurit, pas njė dite argjėrimi ishte gjithmonė e njė kėnaqėsie tė veēantė. Gati tė tėrė burrat do ta kalonin ditėn duke u lutur nė njė dhomė tė ndriēuar prej kandilėve me vaj ulliri tė dėrguar nga ēdo familje nė shtėpinė ku mbahej tubimi i lutjeve. Me tė mbaruar festa, natėn ata largoheshin njėri pas tjetrit duke mbajtur nga njė kandil tė ndezur nė dorė. Parada e kėtyre dritave vazhdonte edhe nė rrugė duke u shuar dalėngadalė deri sa zhdukeshin nė thellėsinė e natės. Por edhe kjo praktikė pėrfundoi mė ... 1967!

Gjėrat karakteristike pėr pashkėt e hebrejve piqeshin nė shtėpi, pasi nuk mund tė bėheshin diku tjetėr qė tė plotėsonin tė tėra kėrkesat. Sapo kishte mbaruar lufta, kur njė ditė tė pranverės sė vitit 1945, hebrejtė morėn njėmijė e pesėqint pound matszo nga Agjensia e ndihmave tė Janinės.

Vajza e Jakoelit kujton: "Unė sjell ndėrmend gėzimin qė sillnin pashkėt. Gjyshi do tė lexonte Hagadah nė hebraisht; Ai kishte mėsuar nė njė shkollė fetare nė Greqi. Unė kujtoj gjithashtu mėnyrėn e veēantė se si i studionim mėsimet e biblės. Prindėrit krijonin historira tė mrekullueshme tė pėrafėrta me legjendat biblike dhe ua tregonin fėmijėve, ndonėse ata qė e njihnin biblėn i dinin kėto histori."

Purimi ishte festa mė e dashur pasi ajo nuk kishte asnjė privacion. Pėr kėtė festė, hebrejtė i japin dhurata njėri tjetrit. Ushqimet mė tė mira shėrbeheshin pikėrisht pėr kėtė festė; fėmijėt iu gėzoheshin monedhave qė iu jepnin, vendosnin maska ne fytyrė dhe shkonin derė mė derė pėr tė pyetur shokėt dhe miqtė nė se arrinin t'i njihnin apo jo.

Hanukkah - u zgjaste 8 ditė. Gjatė gjithė ditėve kandilat rrinin ndezur. Gjatė festave fetare bėheshin vizita familjare. Edhe shqiptarėt shkonin pėr vizita. Njėsoj si hebrejtė e lashtė ata nuk ishin tė sigurtė pėr datat e sakta tė festave. Pėr kėtė u duhej tė dėgjonin ndonjė radio italiane me shpresė qė tė kapnin ndonjė shenjė se kur do tė fillonin festat.

Rrallė ndonjė hebre - shqiptar dinte hebraisht pėrpara se tė shkonin nė Izrael, bile edhe ata pak prej tyre qė dinin, nė tė vėrtetė dinin njė gjuhė pėr tu falur dhe jo gjuhė tė pėrdorimit tė pėrditshėm. Nė shumicėn e vendeve ata qė synonin tė emigronin pėr nė Izrael, pėrpara se ta bėnin kėtė, fillonin tė mėsonin hebraisht. Hebrejtė shqiptarė nuk e patėn kėtė mundėsi, pasi ata vinin nga njė vend ku tė mėsuarit e hebraishtes konsiderohej si njė krim.

Shtėpitė e hebrejve.

Eshtė njė grua hebreje nė Vlorė e cila ėshtė martuar me njė musliman e qė identifikohet si hebreje: Ajo ka rritur dy djem qė e dinė veten hebrej. Ajo zgjodhi tė mos shkonte me babanė nė Izrael nė vitin 1991. Shtėpia e saj nė Vlorė ėshtė njė shtėpi e madhe e konfiskuar prej komunistėve dhe e pėrdorur si bibliotekė popullore gjatė periudhės komuniste. Nė vitin 1994, shteti iu ktheu atė pas shumė vonesash, pasi duhej gjetur njė vend tjetėr pėr bibliotekėn. Nė kornizėn e derės ka njė vend tė vogėl tė palyer qė tregon qartė se prej ēfarė materialesh ėshtė bėrė ajo. Ajo thotė se qė pėrpara se ajo vetė tė lindte, dhoma e madhe e shtėpisė pėrdorej si sinagoge. Shtėpia tjetėr nė drejtim tė portės, gjithashtu njė shtėpi e madhe i takonte familjes Jakob, ndėrsa tani ajo ėshtė selia e Partisė Demokratike Shqiptare. Shtėpia tjetėr nė radhė ka qenė pronė e familjes Levi. Kėto tri shtėpi janė aq tė mėdhaja sa dallohen menjėherė jo vetėm nga shtėpitė e shqiptarėve por edhe nga shtėpitė e hebrejve nė rrugėn qė mban emrin e tyre.

Emri zyrtar i kėsaj rruge ishte, " Rruga e ēifutėve". Por ky nuk ishte aspak emėr pėrbuzės, por thjeshtė njė emėrtim. Shumė prej familjeve tė hebrejve jetonin nė kėtė bllok tė kėsaj rruge tė gjatė. Shtėpitė nė rrugėn e hebrejve ishin modeste, bile edhe po tė krahasohen me standartet shqiptare. Rruga dhe emri i saj janė kuptimplota dhe shėrbejnė pėr tė treguar vendodhjen e kėsaj bashkėsie nė Vlorė. Jakoel jetoi nė njė prej shtėpive tė asaj rruge deri sa familja e tij u vendos nė Tiranė.

Tanimė asnjė hebre nuk jeton nė atė rrugė e megjithatė ajo mban ende tė njėjtin emėr. Ajo kurrė s'ka qenė njė geto, pasi hebrejtė jetonin kėtu me vullnetin e tyre duke patur gjithmonė familje jo-hebreje, fqinjė. Familja e fundit e la atė rrugė nė vitin 1991. Njė zonjė e vjetėr e cila jetonte aty thotė se hebrejtė ishin fqinjė tė mirė dhe asaj i vjen keq qė ata nuk janė mė aty. S'ka asnjė arėsye qė kjo tė mos besohet.

Ka patur shumė pak anti - semitizėm tė ēfaqur nė Shqipėri; si nė shumicėn e vendeve komuniste, ai fshihej, por kjo nuk do tė thotė se mungonte plotėsisht. Nė fillim tė viteve '50, kur ndodhi i ashtuquajturi "komploti i doktorėve" pėr tė vrarė Stalinin, politika zyrtare e cila hiqej sikur ishte kundėr anti - semitizmit u injorua prej linjės sė ashpėr komuniste duke bėrė deklarime tė forta qė nė tė vėrtetė shkonin nė linjėn anti - semitiste. Shqipėria nė atė kohė ishte aleate e ngushtė e Bashkimit Sovjetik. Sipas Jakoelit, anti - semitizmin e pėrfaqėsonte qeveria komuniste por kjo nuk kishte asnjė farė refleksi tek ndjenjat e popullit shqiptar.

Anti - semitizmi, kudo qė ekzistonte ishte mė shumė njė dukuri potenciale se sa njė formė konkrete e shfaqjes apo ekzekutimit tė vet tė organizuar. Ka patur akuza pėr diskriminim nė mos dhėnjen e mundėsive pėr tė vazhduar universitetin. Por Jakoel e kundėrshton kėtė duke thėnė se ishin aq shumė hebrej tė cilėve iu ishte dhėnė mundėsia qė tė vazhdonin studimet e larta aq sa nuk mund tė flitet pėr diskriminim.

Tregtia dhe profesionet.

Hebrejtė e Valės sė Tretė, (Ajo e fundit e shek tė XIX - tė) ishin mė sė shumti tregtar. Ata qė shkuan nė Izrael nė vitin 1991, mė tė shumtėt ishin profesionistė.

........................................................................

Asimilimi dhe ndrrimi i fesė

Pėr shkak tė natyrės sė shoqėrisė ateiste, nuk ekzistonte ndonjė merak se a do t'i shpėtonin hebrejtė asimilimit apo jo. Ēdo njėri e dinte se kush ishin hebrejtė ose tė paktėn mendonin se e dinin, por kjo nuk tėrhiqte vėmendjen e askujt. Hebrejtė shqiptar ishin asimiluar, por pa humbur identitetin hebre. Ndrrimi i fesė nė judaizėm ose nga judaizmi nė fe tjetėr ishte shumė i rrallė nė kohėt moderne. Por ka tė dhėna se historikisht pėrpara shekullit tė XX - tė ka patur ndrrime feje masive nė islamizėm. Eshtė e llogjikshme qė tė pranojmė se shumė prej personave jo-hebrej tė cilėt i shoqėruan familjet e tyre nė eksodin e vitit 1991 nė Izrael, do ta ndrronin fenė pėr hatėr tė njerėzve tė tyre tė afėrt dhe lehtėsirave qė rrjedhin prej kėsaj.

Pėrpara periudhės ateiste, zakoni sefardik kėrkonte qė emri i fėmijės tė ishte emri i njė njeriu tė gjallė. Kėshtu djalit tė parė i ngjitej emri i gjyshit nga babai, ndėrsa djalit tė dytė emri i gjyshit nga mamaja.

Nė periudhėn ateiste, emrat qė u viheshin fėmijėve nuk duhej tė kishin karakter fetar. Disa prindėr u kishin vėnė fėmijėve emra nga Bibla ose Kurani, sipas feve qė ata mbanin, por nė vitin 1976 qeveria vendosi qė fėmijėve tu viheshin emra jo fetare.

Paratė pėr tė blerė toka nė Izrael.

Jakoel tregon pėr zakonin e para Luftės sė Dytė, pėr fondet e kontributeve pėr tė blerė tokė nė Palestinė. Ka patur njė kuti me ngjyrė blu dhe tė bardhė, e stolisur me Yllin e Davidit nė tė, e fiksuar nė mur brėnda sė cilės fėmijėt hidhnin monedha ēdo tė shtunė. Prindėrit, i ēonin fėmijėt nė krahė deri sa ata e arrinin kutinė nė mur pėr tė hidhur paratė, tė cilat do tė duheshin pėr ēlirimin e atdheut tė humbur. Njė herė nė vit pėrfaqėsuesi i fondit vinte dhe e zbraste kutinė. Kjo ka qenė njė praktikė e pėrhapur midis hebrejve amerikanė dhe hebrejve tė tjerė tė sė njėjtės gjeneratė.

Emigracioni nga Shqipėria para vitit 1991.

Kur pėrfundoi lufta, gjysma e hebrejve e lėshuan vendin dhe shkuan nė Izrael, Jugosllavi dhe vende tė tjera. Ata lanė nė Shqipėri afėrsisht 300 hebrej, nje numėr i vogel por gjithsesi dy herė mė i madh se para luftes.

Nė vitin 1949 shumė prej hebrejve tė mbetur u pėrpoqėn qė tė emigronin pėr nė Izrael, por qeveria nuk i lejoi kurrėsesi. Nė atė kohė Shqipėria ishte pjesė e bllokut sovjetik, i cili ishte anti - sionist dhe kundėrshtonte eksodin hebrej si njė lėshim ndaj kombeve arabe me tė cilėt ata flirtonin. Bile edhe pas prishjes me sovjetikėt, diktatori shqiptar vazhdoi tė mbante njė kurs anti - sionist e anti - Izrael tė cilin ėshtė shumė vėshtirė pėr ta kuptuar. Periudha deri nė vitin 1990, ishte periudhė e izolimit dhe Shqipėria nuk bėnte pėrjashtime ndaj vendeve muslimane, por edhe pse nuk flirtonte mė me arabėt, propogandėn ndaj Izraelit nuk e ndėrpreu.

Enver Hoxha ua ndaloi hebrejve tė vendit tė vet imigrimin pėr nė Izrael duke marrė njė pozitė tejet anti - izraelite. Shqipėria nuk vendosi mardhėnje diplomatike me Izraelin deri 6 vjet pas vdekjes sė diktatorit.

Shėnime:

1.- 13 mars 1993, fq. 36

83

Fisnikėt Midis Kombeve

Shteti Izrealit krijoi njė program pėr tė identifikuar dhe nderuar jo - hebrejtė tė cilėt rrezikuan jetėn pėr tė shpėtuar bashkėkombasit e tyre gjate Holokaustit. Mė shumė se 12.000 tė tillė janė nderuar deri tani. Tė marrėsh kėtė status nuk ėshtė e lehtė pasi duhen patur prova tė pakundėrshtueshme. Pėr fat tė keq, ka ende shumė tė tillė tė cilėt pėr njė mori arsyesh nuk janė bėrė tė njohur. Nė disa raste fisnikėt janė vrarė prej tė njejtėve gjermanė qė vranė edhe hebrejtė. Nė raste tė tjera hebrejtė kanė vdekur pa patur mundėsi qė tė dėshmojnė pėr shpėtimtarėt e tyre. Ka patur edhe njė periudhė tė mungesės sė komunikimit me hebrejtė e vendeve tė ish-bllokut sovjetik. Polonia dhe Shqipėria janė nga mė tipiket. Prej tyre ishte shumė e vėshtirė tė merrej informacion pėr t'i kualifikuar fisnikėt.

Kur hebrejtė shqipėtar arritėn nė Izrael, nuk i harruan miqtė e tyre muslimane e kristiane shqiptarė tė cilėt kishin rrezikuar jetėn pėr t'i shpėtuar ata nga tmerri i Holokaustit. Josef Jakoel solli nė Izrael dosjet qė ai dhe hebrejtė e tjerė kishin faqosur pėr tė dokumentuar veprėn e Fisnikėve. Kėto dosje ishin pėrpiluar ndėr vite sepse ai besonte qė njė ditė do tė mund t'i dėrgontė nė Izrael, kėshtu qė Fisnikėt njė ditė, sado vonė tė ishte, do tė nderoheshin pėr atė qė kishin bėrė. Kjo bėri qė shtatėmbėdhjetė shqiptar ta merrnin kėtė titull. Ka edhe Fisnikė tė tjerė shqiptarė tė cilėt janė njohur nėpėrmjet tė dokumenteve tė tjera.

Duke u titulluar Fisnik, automatikisht fitohet e drejta e qytetarisė sė nderit nė shtetin e Izraelit dhe nė disa raste edhe njė ndihmė financiare pėr njerėz mė nė nevojė. Ndihma financiare ėshtė siguruar nga Fondacioni Hebrej pėr Fisnikėt me qendėr nė Nju Jork, njė organizatė amerikano - kanadeze e pavarur, e ngritur pėr tė ndihmuar fisnikėt qė e meritojnė kėtė ose qė janė nė vėshtirsi ekonomike.

84

....................................................................

Shqipėria ėshtė i vetmi vend i pushtuar nga gjermanėt gjatė Luftės sė Dytė Botėrore ku hebrejtė nuk u vranė. Fatkeqsisht, bujaria dhe heroizmi i popullit shqiptar nuk ėshtė njohur dhe propoganduar sa e si duhet.

Programi pėr fisnikėt Jo-Hebrej

Izraeli e krijoi programin pėr fisniket jo-hebrej pėr tė nderuar ata njerėz tė cilėt rrezikuan jetėn e tyre duke i strehuar gjatė viteve tė Holokaustit. Programi drejtohet nga agjensia qeveritare izraelite Yad Vashem.

Ēdokush qė kandidon pėr kėtė status duhet tė japė provat e nevojshme. Shumica e fisnikėve quhen tė zgjedhshėm kur Yad Vashem merr letėr nga dy bashkėshortė tė cilėt provojnė faktin qė Fisniku i ardhshėm jo - hebre ka rrezikuar jetėn e tij pėr tė shpėtuar atė tė hebrejve. Mė sė shpeshti ėshtė njė hebre i strehuar nga fisniku ai qė e inicion kėtė proēes. Nuk kėrkohet vizite ne Izrael pėr akreditim bile shumica e fisnikėve s'e kanė parė kurrė atė vend.

Fisnikėt qė e vizitojnė Izraelin, marrin pjesė nė njė ceremoni shumė tė bukur ku nderohen pėr atė qė kanė bėrė njė gjysmė shekulli mė parė. Deri disa vite mė parė, mbjellja e njė peme nė kopshtin e Yad Vashemit ishte pjesė e kėsaj ceremonie. Kjo s'mund tė bėhet mė pasi maja e kodrės ku mbilleshin kėto pemė ėshtė mbushur dhe nuk ka mė vend tė lirė. Nė vend tė mbjelljes sė pemėve ėshtė zgjedhur njė varg muresh ku vendosen pllaka bronxi me shkrime me emrat e Fisnikėve si dhe tė dhėna pėr ta. Pllakat e bronxit kushtuar Fisnikėve Shqiptar janė midis tė parave nė kėto mure.

Fisniket Jo - hebrej vizitojnė Izraelin.

Nė vitin 1993, tė gjithė Fisnikėt Shqiptar tė cilėt ende nuk e kishin parė Izraelin u ftuan nė Tokėn e Shenjtė si musafirė tė Harvey Sarner pėr tu nderuar prej shtetit izraelit dhe popullit hebru.

85

......................................................

Disa prej fisnikėve kishin vdekur, tė tjerė ishin tė sėmure ose tė pamundur pėr tė marrė njė udhėtim tė tillė. Nė njė numėr rastesh prindėrit fisnikė, ndonėse mund tė ishin tė aftė ta pėrballonin udhėtimin, kėrkuan qė t'i dėrgonin fėmijėt nė vend tė tyre. Ata e kuptonin rėndėsinė qė kishte pėr fėmijet e tyre njė udhėtim i tillė jashtė Shqipėrisė. Pikėrisht pėr kėto arėsye rreth njė e treta e grupit tė Fisnikve Shqiptar pėrbėhej nga femijėt ose tė afėrmit e tyre.

Shtatėmbėdhjetė Fisnikėt dhe tė afėrmit e tyre kaluan njė javė nė Izrael si musafirėt e mi. Pėrveē pjesmarrjes nė ceremoninė e mrekullueshme tė Yad Vashemit, musafirėt patėn rastin tė takojnė hebrej shqiptarė shumica e tė cilėve gjendej nė qendrat e mėsimit tė hebraishtes dhe tė aklimatizimit. Ndjenjat e shfaqura nė ato momente ishin aq tė sinqerta dhe emocionuese. Duke i vėshtruar ata njerez tek pėrqafoheshin, putheshin, pėrloteshin, ishte e pamundur tė dalloje se cili prej tyre ishte hebre, cili musliman e cili kristian.

Musafirėt gjithashtu vizituan vendet e shenjta tė hebrejve, tė muslimanėve dhe kristianėve; mėsuan pėr jetėn nė Izrael dhe nė pėrgjithėsi panė vende turistike tėrheqėse.

Nė vend tė suvenireve qė zakonisht jepen nė kėto raste, atyre iu dhanė kuti me ushqime qė t'i ndanin me familjet dhe tė afermit.

Eksodi i Vitit 1991

Nė vitin 1991, hebrejtė e Shqipėrise e lanė vendin e tyre. Pas njė pranie prej mė se 2.000 vjetėsh, bashkėsia hebreje pushoi sė ekzistuari, mė pėrjashtim tė njė dore njerėzish tė cilėt nuk mundėn t'i merrnin tė tėrė ata qė donin e t'i dėrgonin nė Izrael. Shumica prej atyre pak vetėve qė kanė mbetur, janė tė martuar me shqiptarė tė cilėt nuk dėshironin tė emigronin.

Analogjia midis Josef Jakoelit dhe Moses nuk mund tė lihet pa u pėrmendur. Ai ishte njėsoj si Moses i cili e nxori popullin e Izraelit jashtė Egjyptit.

86

.........................................................

Por kėtu bie ne sy njė dallim shumė i madh. Moses i priu popullit tė vet tė ikte nga shtypja dhe skllavėria ndaj ata nuk ndjenin keqardhje per largimin nga ai vend. Ndėrsa Jakoel iu priu njerėzve tė tij tė largoheshin nga njė vend ku lanė aq dashuri, mall, e nje mal me lotė.

Pak hebrej tė njohur mbeten prapa. Ata ishin mė sė shumti tė martuar me vendasit, ndaj ndenjėn qė t'i mbanin familjet tė bashkuara, ēka pėrbėn nje gjest tė njė rėndėsie tė veēantė. Dy familje u kthyen mė pas nė Shqipėri. Kthimi i pjestarėve jo - hebrej tė familjeve la prapa habi. Ndoshta ata prisnin shumė mė shumė.

Nuk ėshtė mbivlersim tė flasėsh pėr atė ēafrė bėnė Josef Jakoeli dhe vajza e tij Feliēita pėr kthimin e hebrejve nė vendin e ėndėrruar. Nė tė vėrtetė kėtu qėndron historia e njė aventure tė madhe. Dikush duhej tė bėnte njė udhėtim tė fshehtė nė Izrael. Josefi do tė ishte personi mė i pėrshtatshėm, por shėndeti i tij i lig nuk ia mundėsonte kėtė. U zgjodh Feliēita. Ajo karakterizohej nga tė gjitha cilėsite e babait si dhe nga enthusiazmi rinor.

Nė vitin 1990, Feliēita Jakoel, mundi tė merrte njė vizė dalje pėr tė vizituar kusherinjtė e saj tė largėt nė Greqi. Pas vitesh tė tėra izolimi, Shqipėria po i lejonte qytetarėt e vet qė tė ndėrmerrnin udhėtime jashtė shtetit. Me ndihmen e ambasadorit izraelit nė Greqi, Feliēita mundi ta zgjaste rrugėn nga Greqia nė Izrael. Ky hap i rėndėsishėm nuk u ndėrmor pa ankth e pa frikė. Feliēita i shkeli ligjet shqiptare sipas tė cilave ajo nuk mund tė shkonte nė asnje vend tjetėr pėrveē vendit tė shėnuar nė vizen dalėse. Atė e brente frika se mos burgosej me tu kthyer nė Shqipėri. Megjithėse frika ishte e justifikueshme, ajo nuk u dekurajua.

Me tė arritur nė Izrael ajo mori takim me organizata tė ndryshme ndėr to edhe me Agjensine Hebreje, e cila kishte pėrgatitur planin pėr eksodin e hebrejve tė Shqipėrise.

Ne zyrat e asaj agjensie, Feliēita hartoi njė listė sekrete me emrat e hebrejve qė ajo njihte nė Shqipėri. Vizita e saj nė Agjensine Hebreje,

87

..............................................................

rezultoi nė njė aksion tė koordinuar midis qeverive izraelite dhe italiane si dhe me Komitetin e Pėrbashkėt Amerikan tė Shpėrndarjes.

Feliēita i kaloi 12 ditė nė Izrael duke planifikuar eksodin e hebrejve shqiptare dhe kthimin e vet nė Greqi e mė pas nė Shqipėri. Ambasada izraelite nė Athine i bėri tėra veprimet pėr kthimin e saj. Ēdo gjė u bė nė fshehtėsi tė plotė pasi nė atė kohė nuk kishte mardhėnje diplomatike midis Shqipėrise dhe Izraelit. Pėrpara se tė kthehej, ajo pyeti edhe njė hėrė babain e saj i cili i dha garanci tė plota sė asgjė nuk do tė ndodhte. Klima politike kishte ndryshuar me shpejtėsi dhe Shqipėria po i hapte derėn njė emigracioni tė kufizuar. Edhe pasi u kthye nė Shqipėri, ajo prapėseprapė e ndjente nevojėn pėr tė mbajtur tė fshehtė atė qė kishte bėrė, pasi nuk mund ta parashikonte se si do te reagonte qeveria.

Nė kohėn kur Feliēita ishte nė Greqi dhe Izrael, nė Shqipėri plasen protestat. 6.000 vetė hynė nėpėr ambasadat e huaja nė Tiranė, shumė prej tyre me force. Pas shumė hezitimesh e shumė diskutimesh, qeveria shqiptare vendosi tė lejonte emigrimin e kėsaj mase. Por prapėseprapė ishte e rrezikshme pėr Feliēitėn tė fliste hapur rreth udhėtimit nė Izrael. Diktatura po jetonte ditėt e saj tė fundit, ndaj asnjė nuk donte qė tė sakrifikohej bashkė me te.

Kur Josef Jakoel mori lajmin e mirė nga vajza e tij, ai u nxit qė tė publikonte njė njoftim nė njė gazetė shqiptare tė titulluar: "Asgjė nuk duhet harruar" i cili pėrshkruante qėndrimin e mrekullueshėm tė popullit shqiptar ndaj hebrejve gjatė Luftės sė Dytė Botrore. Kjo ishte hera e parė qė qeveria lejonte tė botohej njė artikull i tille. Artikulli bėri njė pėrshtypje tė madhe, duke sjellė kujtime dhe duke shkaktuar diskutime tė pafund.

Hebrejtė shqiptar dinin shumė pak rreth Izraelit, bile aq mė keq, ato qė i dinin i kishin mėsuar nga shtypi komunist. Pėr vite tė tėra gazetat shqiptare kishin pėrdorur njė gjuhė mohuese dhe fyese ndaj Izraelit. I vetmi burim alternativ qė kishin hebrejtė ishin pėrkthimet e Jakoelit: artikuj, libra, informacione rreth Izraelit tė cilat i shpėrndante fshehtas.

88

.............................................

Feliēita mori me vete libra pėr emigracionin si dhe shumė spjegime pėr ata qė donin tė emigronin nė Izrael.

Jakoeli nuk mund tė shpallte nė shtypin shqiptar ndonjė njoftim ku tu bėhej e ditur tė interesuarve pėr mundėsine qė u ofrohej pėr tė emigruar nė Izrael. Por njoftimet rreth mundesive tė tilla u pėrhapen shumė shpejt gojė mė gojė. Jakoelėt kontaktuan me hebrejtė nė tėrė vendin duke perfshirė edhe disa tė cilėt deri atėhere nuk njiheshin si tė tillė. Pėrpara eksodit, rreth gjysma e hebrejve jetonin nė Tiranė dhe gjysma nė Vlorė. Kishte tek tuk prej tyre edhe nė Shkodėr, Fier, Lezhė dhe qytet tė tjera tė vogla. Pėrfaqėsues tė ēdo familje hebreje erdhėn nė Tiranė nė shtėpinė e Jakoelėve pėr tė folur rreth emigracionit.

Ishin edhe ca hebrej "te veēuar" qe i vizituan Jakoelėt. Pasi e deklaronin veten si hebrej ose "pjesėrisht hebrej" ata dėshironin tė mėsonin pėr emigracionin. Jakoeli shfaqi njė dozė cinizmi ndaj "jo-hebrejve" tė cilėt donin tė emigronin nė Izrael.

Ata dinin shumė pak pėr judaizmin. Mungesa e familjaritetit mė gjėrat hebreje i vishej politikes anti - fetare tė qeverisė. Jakoel dyshonte se mos njerėz jo-hebrej paraqiteshin si tė tillė mė qėllim qė tė mund tė dilnin nga Shqipėria.

Nė Dhjetor tė vitit 1990 fillun protestat masive kundėr qeverisė tė cilat pėrfunduan me rrėzimin e diktaturės, nė fund tė janarit dhe nė fillim tė shkurtit, 1991. Diktatura ra pikėrisht nė kohėn kur grupi i parė i hebrejve emigroi pėr Izrael. Ky grup arriti pikėrisht nė ditėn e fundit tė Luftės sė Gjirit, nė janar 1991, por shumica arritėn nė maj tė po atij viti. Kushtet politike dhe ekonomike u keqėsuan edhe mė shumė me mbajtjen e zgjedhjeve shumėpartiake dhe rėnjen e diktaturės. Qeveria e re shqiptare nuk pat ndonjė kundėrshtim ndaj hebrejve qė po emigronin pėr Izrael. Ndėrkohė qė kjo u duk edhe nė vendosjen e mardhėnjeve diplomatike midis dy vendeve. Emigrimi u krye nė marrėveshje tė plotė me autoritetet shqiptare.

98

...................................................

Emigrantet hebrej - shqiptar, ndryshe nga emigrantėt tjerė ishin tė lumtur pasi kishin ku shkonin. Kostoja e vajtjes nė Izrael paguhej prej agjensishė tė ndryshme tė qeverise izraelite dhe prej disa organizatash hebreje. Njėherėsh me ta, gjashtė mijė shqiptarė qė kishin emigruar, ishin nė kėrkim tė vendeve tė huaja ku u vendosen perfundimisht.

Jakoel vlerson se tė paktėn 10 % e kėtyre emigrantėve nuk ishin hebrej por tė martuar me bashkėshortė hebrej. Sipas njė zėdhėnėsi pėr agjensite hebreje, "bashkėshortėt, fėmijet dhe nipėrit e hebrejve shqiptar, mund tė kėrkonin shtetėsine izraelite dhe tė gėzonin tė njejtat tė drejta si dhe vetė hebrejt."

Hebrejt shqiptar tė cilėt shkuan nė Izrael u trajtuan sipas "ligjit tė kthimit" i cili i jep menjėhere shtetsine ēdo hebrej i cili dėshiron tė vendoset nė Izrael. " Une e dua Shqiperine. Ajo ėshtė shtėpia ime e dytė" ishte pėrgjigja e Jakoelit, kur e pyetėn pėr atė vend. Padiskutim, shumica e tyre janė pro-shqiptare por jo tė gjithė hebrejtė e rinj mbajnė tė njėjtin qėndrim dhe dashuri si ajo e Jakoelit. Ai e kuptonte se kjo pakicė nuk di tė bėjė dallimin midis popullit shqiptar dhe ish - qeverisė komuniste shqiptare.

Si tė gjithė emigrantėt edhe ata shqiptar e kritikojnė Izraelin nė pika tė tilla si p.sh. ligji pėr martesen dhe divorcin, por i gėzon fakti qė tė gjithė izraelitet mund ta kritikojnė hapur qeverinė e tyre pa frikė se mos ndėshkohen prej saj.

90

.................................................................

Emigracioni, 1991

Shumica e atyre qė synonin tė emigronin kur arritėn nė portet e Durrėsit e tė Vlorės nuk gjetėn anije pėr tė hypur nė to. Anijet dhe varkat e vogla e kishin marrė rrugėn si njė flotilje e ērregullt qė rrezikonte jetėn e ēdonjėrit prej atyre qė kishin ndėrmarrė kėtė aventurė. Rreth 600 prej tyre i shpėtoi pa u mbytur njė anije peshkimi pak sa larg nga bregdeti i Durrėsit.

Qeveria shqiptare i deklaroi portet kryesore tė vendit, zona ushtarake si njė mėnyrė pėr tė treguar se po pėrpiqej qė ta shmangtte eksodin dhe turmat nga portet.

Por edhe nė se arrije nė Itali prapėseprapė puna nuk merrte fund. Nė mars tė vitit 1991, qeveria italiane njoftoi se do tė kthente nė Shqipėri mė shumė se 12.000 refugjat shqipėtar tė cilėt mendonin se kishin arritur vendin e shenjtė. Ky ishte njė kontrast i thellė midis asaj qė kishin bėrė shqiptarėt ndaj hebrejve mė atė qė italianet po bėnin ndaj tyre.

Rrjedhojat e tė kthyerit mbrapsht nė Shqipėri nuk ishin aq tė tmerrshme sa tė krahasohen me Holokaustin. Por ishte e trishtueshme tė shihje se si i mohohej ketij populli njė gjė e tillė kur ai kishte qenė aq bujar pėr t'i dhėnė azil njė populli aq tė persekutuar siē ishin hebrejtė, vetėm njė gjeneratė mė parė.

Sapo arriti nė Izrael, njė shqiptar pyeti se nė ēfarė ore tė ditės vinte uji. Duke mos ditur faktin se nė Shqipėri uji vinte vetėm me orar, bashkėbiseduesit vendas vonuan mė shumė se normalisht pėr tė dhėnė pėrgjigjen e duhur.

91

Njė ngjarje tjeter ndodhi ne njė nga restorantet mė tė mira tė Jeruzalemit. Njė Fisnik Shqiptar lėshoi thikėn dhe pirunin dhe tha: "Unė nuk mund tė ha kur e di se sa pak ka pėr tė ngrėnė familja ime sonte."

Konditat janė pėrmirsuar disi nė Shqipėri. Uji ėshtė ende me orar ndėrsa ushqimet tė mjaftueshme, por Shqipėria vazhdon tė mbajė ende shenjėn e padėshirueshme e tė qenit vendi mė i varfėr i Europes.

Hebrejtė e Shqipėrisė ishin fatlume. Brenda vendit ata patėn me vete njė udhėheqės qė i inspironte ndėrsa nga jashtė agjensi tė qeverisė izraelite qė bėnė aq shumė pėr ta. Nuk mund tė mos vihet re fakti qė ndėrsa qytetarėt e vet nuk i lejonte qė tė iknin jashtė vendit, qeveria shqiptare i lejoi hebrejtė qė tė merrnin udhėt qė dėshironin.

Kjo solli edhe pėrmirėsimin e mardhėnjeve midis dy popujve. Eksodi hebrej po bėhej nė mirėkuptim tė plote me qeverinė shqiptare gjė qė kishte shumė rėndėsi pėr arsye se kjo do tė thoshte se hebrejtė mund tė ktheheshin nė Shqipėri pėr tė vizituar familjet dhe miqtė pa patur frikė nga ndonjė lloj persekutimi. 300 hebrejė ishin punė e vogėl pėr qeverinė shqiptare po tė kihet parasyshė masa e madhe e refugjatėve qė kishin marre rrugėt e botės, por nga ana tjetėr kjo nuk ishte ēėshtje e vogėl pėr hebrejtė shqiptare.

Agjensia e planifikoi me kujdes lėvizjen e 300 njerėzve tė vet duke mėnjeanuar publicitetin i cili mund ta shtynte qeverine qė ta ndėrpriste emigracionin. Hebrejtė shqipėtar erdhėn nėpėrmjet Italise dhe Greqisė nė grupe tė vogla nė njė kohėzgjatje disamujore. Eksodi u pėrgatit nė mėnyrė tė zgjuar dhe u administrua profesionalisht.

Shqipėria Sot

Shoqata e Miqėsisė Izrael - Shqipėri u formua nė vitin 1993 me 300 antarė shqipėtar dhe ka pėr qėllim pėrmirėsimin e mardhėnjeve midis dy popujve. Ata kėrkojnė qė qeveria izraelite tu dėrgojė materiale edukative mė qėllim qė tė zevėndėsojė pėrshtypjet e krijuara nga propoganda komuniste anti-izraelite e bėrė me vite tė tėra.

92

SHOQATA E MIQESISE

IZRAEL - SHQIPERI

I nderuar Zoti Harvey,

Nė mbledhjen e fundit, kryetari i shoqatės sė miqėsisė Shqipėri - Izrael, diskutoi pėr menyrėn se si ju e financuat dhe pėr pritjen e ngrohtė qė i rezervuat grupit tė parė tė pėrbėrė prej 16 vetėsh tė cilėt e vizituan Izraelin.

Pėr mė shumė se 50 vjetė, rregjimi i kaluar nė Shqipėri jo vetėm qė nuk lejoi asnjė kontakt me miqtė tanė nė Izrael por bėri gjithēka qė mundi pėr ta fyer vendin tuaj. Mbetet detyrė e shoqatės tonė si dhe shumė tė tjerėve prej Izraelit dhe Shqipėrise qė t'ju bėjmė Ju tė njohur kėtu. Ne duhet tė ndėrtojmė urėn e miqėsisė midis dy popujve tane duke e forcuar atė dita dites.

Grupi qė erdhi atje pa me syte e tij se ēfarė mund tė bėjė njė popull punėtor e i talentuar si ai i juaji. Ishit ju qė e bėtė tė mundur vizitėn e shqipėtarve duke na dhėnė kėshtu mundėsinė qė jo vetėm tė shohim me sytė tanė arritjet e popullit izraelit por edhe tė ndjejmė miqėsinė qė ata njerėz na ofruan ne. Me kėtė rast, kryetari i shoqates iu ka deklaruar ju "President Nderi" tė shoqatės tonė ēfarė pėrben njė nder tė madh pėr ne.

Nė dėshirojmė qė miqėsia jonė, me sinqeritetin qė e karktarezion tė rritet ēdo ditė pėr tė bėrė qė dy popujt tanė tė ndjehen vėrtetė vėllezer.

Duke ju uruar jetė tė gjatė e shėndet tė plotė, nė emėr tė kryesisė sė shoqates si dhe tė 16 pjesmarrėsve nė vizitėn qė bėmė nė Izrael, ju falenderojmė dhe ju dėrgojmė tė falat tona mė tė pėrzemėrta duke ju siguruar se keni shumė miq nė Shqipėri.

Emri juaj i respektuar do tė mbetet pėrgjithmonė nė librin e historisė sė shoqatės tonė.

Nė emėr tė kryesisė sė

Shoqatės Shqipėri - Izrael

Sekretari Kryetari

Henrik Prendushi Refik Veseli

93

................................................................

Koncerti i dhėnė pėr nder tė Fisnikėve jo-hebrej, ishte njė hap i rėndėsishėm ne drejtim tė mardhenjeve kulturore midis Shqipėrise dhe Izraelit.(4) Ka ende kaq shume pėr tė bėrė. Tashmė janė shkėmbyer vizitat e para midis Fisnikėve dhe hebrejve - shqiptar nga tė dy vendet. Emigrantėt shqiptaro - hebrej janė njė urė e rėndėsishme lidhėse midis dy vendeve e dy popujve. Le tė prosperojnė tė dya.

Viti 1992 ishte viti i fundit i diktaturės komuniste, ndėrsa vendi shkoi shpejt drejt erės moderne por mbetet pėrsėri njė rrugė e gjatė pėr tu bėrė. Le tė shpresojmė se ėshtė vetėm ēėshtje kohė derisa Shqipėria tė marrė vendin e merituar midis kombeve tė zhvilluara.

Shėnime:

1.- Jo tė gjithė shkuan nė Izrael. Rreth 35 prej tyre shkuan nė SHBA. Jakoel e spjegon kėtė me faktin se ata kishin tė afėrm nė Amerike.

3.- Fjalė hebreje pėr kaktusin i cili ėshtė i fortė nga jashtė por i butė nga brenda e qė pėrdoret pėr tė pėrshkruar njė hebre tė lindur nė Izrael.

Libra:

Amery, Julian, Sons of the Eagle; Nje studim mbi luften partizane, 1948, Macmillan, London

Dalven, Rae, Jews of Ioaninna, 1990, Cadmus Press, Phila., PA.

Grunbaunn, Irene, Escape Through the Balkans, 1996, Universiteti i Nebraskes Linkoln NE.

Hoxha,Enver. Rreziku Anglo-Amerikan pėr Shqipėrinė. Kujtime tė Luftes Nacional Ēlirimtare, 1982, Shtėpia botuese 8 Nėntori, Tiranė.

Kotani, Apostol, Shqipėria dhe Hebrejte, 1996, Shqipėri.

Marmullaku, Ramadan, Shqipėria dhe Shqiptarėt, 1975, Anchor Books, London.

Newbigin, Marion I., Geographical Aspects of the Balkan Problems, 1915, Putman,NY

Sarner, Harvey, The Jews of Albania, 1992, Brunswick Press.

Shaw Stanford J., The Jews of the Ottoman Empire and the Turkish Republic, 1991, NYU Press, NY

Swallow, Charles, The Sick Man of Europe - Ottoman Empire to Turkish Republic 1789 -1923. Ernest Benn Ltd. London.

"Symmachos" Greece Fight On, n/d Lindsay Drommond, Ltd. London.

Vickers, Martha, The Albanians, 1995, I.B. Taurus London & New York.

Enciklopeditė

Enciklopedia Universiale Hebreje, Vėllimi 12, faqe 157.

Enciklopedia Judaike, Vėllimi 2, faqe 522-3 (Shqipėria) Vellimi 14, f. 231 (Romaniotėt)

Artikuj:

Jeta shqiptare, Hebrejtė nė Shqiperi, Farrel Patrick (1990)

Historia e Hebrejve nė Shqipėri e nė Ballkan.

Destani, D.B. (botues) Ēėshtja shqiptare (1990), Qendra e Bashkėsise Shqiptare ne Londer.

......................................................................

Gushhee, David P., "Pėrse i ndihmuan hebrejte"

Puto, Artan, Hebrejtė nė Shqipėri ne prag tė Luftes se Dyte Botėrore. 1996

Schwartz Stephen. Njė shėnim mbi hebrejtė shqipėtarė tė shekullit tė XVII - tė. Buletini katolik shqiptar (1994) Vellimi XV - tė faqe 154-156, San Francisko. Disa shėnime rreth hebrejve shqiptarė., 1991 Vėll. XII - tė Shqiptarėt e tė gjitha besimeve nė solidaritet me pakicėn hebreje tė persekutuar . (1989) Vellimi X - tė.

Trix Francis, Rishfaqja e islamit nė Shqipėri, Janar 1995. East European Quartery XXVII, Nr. 4 faqe 533-547

Young, Antonia. Deshifrimi i Kanunit, Illyria, 1 Shtator 1995, f.6

New York Times. Hebrejtė e lumtur nga "njė planet" tjetėr i quajtur, Shqipėri 11 Prill 1991.

Jewish Chronicle, London, 29 Maj 1891 faqe 7; Mars 1894, faqe 9; 29 Janar 1909, faqe 8; 13 Mars 1953, faqe 36; 30 Maj 1958, faqe 1; 11 Gusht 1967, faqe 14; 8 Janar 1973, faqe 23.

Jewish Daily Bulletin; NY Vėllimi XI - tė, nr. 2821 faqe 1, 17 Prill 1934. Shėnime tė botuara prej Herman Bernshtain, vazhdimi me 18 Prill faqe 1.

Liria: Harvey Sarner, Njeriu mė i pazakonshėm, Tetor - Nėntor, 1995, faqe 7;

Koncert pėrkujtimor kushtuar shpėtimtarėve heroik shqiptar gjatė kohės sė Holokaustit. Tetor - Nėntor, 1995, faqe 2.

Tė pabotuara:

Letėr dhe kujtime nga Johanna Jutta Neumann per Van Kriston e datuar 20 Mars 1995, "Nje nderim pėr popullin shqiptar"

Josef Jakoel, Hebrejtė e Shqipėrise, (italisht)

Dokumente tė qeverisė britanike

Pro File Fo 371/37138

Albania Basic Handbook: Pjesa e I - rė, Para pushtimit, Mars 1943; Pjesa e Dytė, Pas pushtimit, Gusht, 1943, "sekret"

96

....................................................................

FO T O

Istruksione pėr pozicionet e faljes sė muslimanėve.

97

.............................................................

F O T O

Mihal Lakatari dhe Shyqyri Myrto

98

..............................................................

Nje pjesė e Yllit tė Davidit e gjetur nė pazarin e vjetėr tė Elbasanit i cili mban emrin "Pazari i Heberejve"

99

............................................................

F O T O

(Nga e majta nė tė djathtė) Feliēita Jakoel me babain e saj, Josefin dhe nėnėn.

100

.....................................................................

FOTO

Fisniku Beqir Qoqja duke vizituar Betlehemin

101

....................................................................

F O T O

(Nga e majta nė tė djathtė) Mihal Lakatari me njė pjestar tė njė familje hebreje nga Jugosllavia tė cilin e pat shpėtuar gjatė luftės.

102

...............................................................

FOTO

Motra e Josef Jakoelit, Eftihia Matalia dhe dy femijet e saj tė rritur nė Shqipėri. Ajo u martua me njė hebre - grek me tė cilin shkoi nė Korfuz. Tė gjithė tė zhdukur nga Holokausti.

..................................................................

F O T O

Njė familje e madhe hebrejsh nė Janinė. Vetėm dy vajzat e vogla tė ulura nė dysheme nga ana e djathtė shpėtuan nga Holokausti. Njėra shpėtoi pasi mundi tė futej nė Shqipėri.

104

...............................................................

F O T O

Johanna J. Neumann (shih faqen 58) duke qėndruar pėrpara murit ku gjenden emrat e fisnikėve.

105

................................................................

F O T O

(Nga e majta nė tė djathtė) Battino, Zonja Meēaj, autori dhe Zoti Meēaj.

106

....................................................................

Faqja e brendshme e kopertines se pasme

FOTO

Autori ne Kopshtin e Fisnikėve te Yad Vashemit

Harvey Sarner e ka kthyer ne qėllim tė jetės sė vet nderimin dhe ndihmėn ndaj Fisnikėve.

Sarner ka pritur nė Izrael si miq te tij 400 Fisnike jo-hebrej bashkė me familjet e tyre, nga 10 vėnde tė ndryshme tė botės me tė gjitha nderimet dhe respektin qė meritojnė.

* * * * *